Een vroege observeerder van politieke taal: Victor Klemperer (15)

Vragen rond Walter Nowojski

Van de hoofdrolspelers heb ik niemand gekend en Nowojski, Hadwig Klemperer en Nösner zijn inmiddels overleden. Bij het aandeel van Hadwig Klemperer is de postume inzet voor het werk van haar man opvallend en alleen al indrukwekkend voor wie let op haar transcriptie-aandeel. Dat moet het werk van Nowojski hebben vereenvoudigd. Onduidelijk blijft haar positie inzake de contractuele verplichtingen: hoe kon ze instemmen met Nösner als er eerdere afspraken waren met Nowojski, zelfs als die van tien jaar eerder dateerden?

Rond Walter Nowojski blijven de meeste vragen onbeantwoord. Chronologisch betreft het deze zaken:
• Hij had college gelopen in Berlijn bij zijn geliefde Klemperer en had vroeger LTI gelezen, vertelt hij in interviews. Desondanks verkeerde hij in de veronderstelling “dass nach […] dem Dresdener Bombardement alle Notate erhalten geblieben seien, hatte ich mir nicht vorstellen können.” Dat lijkt vanaf een afstandje plausibel, maar in „WEJEN AUSDRÜCKEN“ Ein Nachwort op LTI maakte Klemperer duidelijk dat zijn manuscripten door Eva naar Pirna in de kliniek van de vriendin gebracht zijn; dat zou een relatief veilige plaats kunnen zijn en van grote bombardementen op die plaats was niets bekend.

• Nowojski verzuimt bij de publicatie van de dagboeken zijn eigen biografische gegevens te verstrekken, terwijl vermelding bij een werk van zo’n omvang zeker logisch was geweest. In zijn biografie zitten twee opvallende elementen. Enerzijds lezen we dat hij Leiter des Bereichs Dramatische Kunst van de DDR-Rundfunk was. Maar: “wegen politischer Differenzen wurde er 1974 entlassen”. Toch wordt hij aansluitend Chefredakteur van het tijdschrift Neue Deutsche Literatur en dat zal met instemming van het regime geweest zijn.
Eenzelfde tegenstelling zien we na de Wende van 1989: “Im Verlauf der politischen Wende in der DDR wurde Walter Nowojski im März 1990 durch den neugewählten Vorstand des Schriftstellerverbandes als Chefredakteur der NDL abgelöst; dieser Schritt galt ausdrücklich nicht als Kritik an seinen Leistungen in den zurückliegenden 15 Jahren (…),” aldus Löser. Denk niet dat het oneervol was, lezer, zegt Löser.

• Wat heeft Nowojski gedaan in de jaren na 1980 toen hij de verplichting op zich nam om Klemperers dagboeken uit te geven? Er zijn journalistieke berichten dat hij veel tijd in Dresden doorbracht met de bestudering en het overschrijven van de handschriften, ja dat hij het vertrouwen van de medewerkers van de Handschriftenabteilung van de Dresdener Landesbibliothek zodanig wist te winnen, zodat hij alle manuscripten mee kreeg naar huis om er daar aan te werken. Het is bijna niet te vatten, maar dan nog: wanneer is dat het geval geweest? Uwe Nösner had er vanaf 1985 probleemloos toegang toe en ook Hadewig Klemperer zal de originelen gebruikt hebben voor haar transcriptie-werk in de jaren 1987-1990.

• Volgens Löser vreesde Nowojski dat Uwe Nösner aan zelfcensuur zou doen in de dictatuur in het SED-regime dat de DDR tot eind 1989 was en dat hij het werk van Klemperer daaraan niet blootgesteld wilde zien. Zelf heeft Nowojski in 1985 niet de dramatische passages van Klemperer gepubliceerd die daarvoor in aanmerking kwamen in het DNL-themanummer.

Zo kon hij (veronderstel ik) voorkomen dat er opwinding en een te grote mate van interesse voor zou ontstaan – Nowojski won tijd. Hij koos voor het slotmoment van het deel waarin 1945 viel voor een prachtig literair punt, maar hij week daarmee af van alle andere afsluitingen, namelijk eind december (buiten het allerlaatste deel dat in de loop va oktober 1959 eindigt als Klemperer kort voor zijn overlijden niet meer in staat is, dagboek bij te houden).

We weten niet – wellicht weet Christian Löser het – wanneer Nowojski voor deze aanpak koos, deze cesuur in juni 1945. Afgezien van het aspect van de cliffhanger bood het Nowojski een enorm voordeel, wanneer hij dit besluit heeft genomen in de stille jaren 1980-1990: hij hoefde zich het hoofd nu niet te breken over hoe hij aan zou moeten met de vele kritische opmerkingen die Klemperer maakte in de eerste maanden van na de oorlog. Hij was toen vooral negatief over de Russen maar daarentegen niet zelden positief over de Amerikanen. Niet minder van betekenis: al in juni 1945 stelt Klemperer vast dat er na LTI een LQI ‘taal van het vierde rijk’ is gekomen en dat is geen compliment voor de sfeer van het bevrijde Oost-Duitsland. De keuze van die tiende juni 1945 als einddatum leverde – zou Nowojski bij anderen hebben kunnen veronderstellen – een ideale vorm van Selbstzensur tegenover een autoritair bewind dat eerder zelfs het publiceren van delen van een dagboek uit de jaren 1936-1945 als te kritisch had ervaren. Nowojski is gered door de bel, lijkt het.

Ten slotte. Ik ben te weinig ingevoerd in de geschiedenis en de omstandigheden van de DDR om na te kunnen voelen, op welke punten de SED specifiek gevoelig zou kunnen zijn geweest bij de publicaties van Nösner. Evenmin begrijp ik zonder onderzoek van de lezersbrieven waarover de abonnees struikelden bij het lezen van Klemperers teksten uit de jaren 1936-1945 in DIE UNION. Eén aanwijzing zou kunnen liggen in de beslissing (van Uwe Nösner? van Utta Dittman?, van de hoofdredactie van DIE UNION?) om de rubriek na de eerste serie van een nieuwe titel te voorzien: “Aus dem Tagebuch” klinkt althans heel wat minder spannend dan “Alltag einer Diktatur”. Alleen al de oude titel borg het gevaar in zich dat lezers er een verdekte kritiek in mochten zien op de politieke verhoudingen in de DDR.

Nowojski koos een prachtige titel voor de Klemperer-dagboeken van 1933-1945, Ich will Zeugnis ablegen bis zum letzten. In strijd met die titel blijft heel wat in dit verband toegedekt onder de deken van de geschiedenis.

Over Siemon

Siemon Reker (1950, Uithuizen) was hoogleraar Groninger taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen tot aan zijn emeritaat in 2016. Eerder was hij onder meer streektaalfunctionaris van de Provincie Groningen en actief in de journalistiek (Nieuwsblad van het Noorden, Radio Noord). Publicaties staan onder het kopje C.V.
Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.