Het mixen van woorden en namen: de rok van een minister, het duo Evenscherp en Lubbers’ mainportbeleid

De concrete aanleiding voor deze bijdrage ligt in de uitzending van Vroege Vogels van zondag 7 juni 2020. In de verte hoorde ik dat er gepraat werd over een natuurboek, dat bij nazoeken De levende berg bleek te zijn van Nan Shepherd. Het bracht me op het verschijnsel blending dat hier eerder aan de orde is geweest. Voor dat talige begrip met het Engelse woord voor ‘mengvorm, mix’ bestaan meer aanduidingen, het gaat om een bijzondere manier waarop een nieuw woord ontstaat: er wordt een stukje van woord B als het ware geschoven over een stukje van woord A.
De presentator van Vroege Vogels hoorde ik tegen 9 uur naar een afronding toepraten. Bij het bedanken van de recensent van De levende berg was hij op weg twee rollen van Alexander Reeuwijk te mixen; die was zelf zowel reiziger als schrijver. Als het al niet bestond, ontstond voor mij toen het woord schrijziger. Schreiziger voor wie dat liever wil.

Een blending bestaat uit delen van twee woorden. Aan de minimale kant moet er minstens éen letter zichtbaar (of klank: hoorbaar) zijn, aan de maximale kant kan een heel woord in een ander woord opgaan. Boldacious = bold + audacious bevat via bold een voorbeeld van een maximale opneming; minimaal is geep, een optelsom van het begin van goat + sheep.
Het Engels (en wellicht meer nog het Amerikaanse Engels inclusief heel wat digi-technische begrippen) heeft een grote voorliefde voor blendings – daarom prefereer ik deze aanduiding. Samentrekking dan, zoals Van Dale het noemt? Ja, wij hebben het in het Nederlands ook, vrij zeker in toenemende mate en dat kan bijna niet anders zijn dan onder invloed van het overzeese Westen. De aanduiding agractie.nl ten tijde van de stikstofprotesten was een combinatie van agrariërs + actie. Corona verdrong PFAS en stikstof. Uit die periode dateert de appathon waarin app + marathon gecontamineerd zijn. In het weekend van 18/19 april 2020 moesten kansrijke voorstellen beoordeeld en in hoog tempo verbeterd worden voor een app die zou helpen bij de bestrijding van het coronavirus.

Deze twee voorbeelden wekken een anglicistische impressie. Nee, dan kRaamvisite dat tijdens de lockdown in coronatijd ontstond: de visite bleef beperkt tot raambezoek na een bevalling. Ook meer van eigen bodem zijn Doosendaal en Drenthenieren. In Roosendaal bevinden zich de grootste loodsen van Nederland, naar Drenthe begeven zich metterwoon mensen die pensioen ontvangen.
Vechtscheiding is het uiteengaan van geregistreerde partners op een minder vreedzame manier (in de Handelingen van de Tweede Kamer vanaf 2005). Dat is geslaagder dan verthuizen dat het in 2019 tot de shortlist van mooiste woorden van Van Dale schopte: ‘verhuizen (voorkomen) door thuis opknappen’. In zo’n selectie hoort grappje eerder thuis, een grap via een appje.

Als een blending in de politiek ontstaat, is er niet zelden iets bewust gecreëerd en juist dan is uitkijken extra geboden. De Brexit (op zichzelf een blending) bracht een serie andere in deze sfeer voort:
Brexodus = Brexit + exodus (Britten die EU-paspoort vragen en vervolgens voor een groot deel emigreren, The Guardian 23.03.2019)
Brextinct (woordspeling in Murdoch-bladen na wegstemmen van een deal die Theresa May midden januari 2019 had gesloten Brexit = extinct)
brextreemist (in het verlengde van het nieuws van een prorogation-plan, BBC 28.08.2019)

Samentrekken van eigennamen kan ook, de combinatie van een voor- en achternaam is als een woord te zien. Dat kan een geslaagde variant opleveren, neem Lodewijk Asschers creatie van Wopke Wiebes (Wopke Hoekstra + Eric Wiebes).
Minder succesvol was destijds het spreken van het duo Evenscherp, waarin de twee Noordelijke VVD’ers Albert-Jan Evenhuis en Jaap Scherpenhuizen samengenomen werden.*) Dat was geen compliment, het kan zelfs ergernis hebben uitgedrukt over dit Noordelijke blok in de VVD nét ten tijde van de komst van het eerste kabinet Lubbers waarin Neelie Smit-Kroes minister van Verkeer en Waterstaat was, onder andere met de PTT in haar portefeuille. Er lagen besluiten om de Centrale Directie van de PTT naar Groningen over te plaatsen.

afbeelding van website Atlascontact

Hierover is juist een studie van Floor Milikowski verschenen, Een klein land met verre uithoeken. (Met dank aan Loek Mulder en diens bijdrage hierover op de website van RTVNoord, waaruit ik hier citeer.)
“Het was nogal een ommezwaai. Want de overheid stimuleerde tot dan toe juist de minder welvarende regio’s. Het Noorden en het Zuiden van het land kregen via het spreidingsbeleid rijksdiensten. Zo belandden de RDW en de huidige DUO in Groningen. Plaatsen als Emmen en Delfzijl werden opgepompt tot industriegebied. De Groningse plaats kreeg er met de Eemshaven ook nog een haven bij die van internationale allure moest worden.
Daar kwam een eind aan toen Nederland door verlies aan concurrentiekracht en verdwijnende grenzen internationaal telkens verder achterop raakte. De kabinetten Lubbers kozen daarom voor het aanjagen van de grote steden in het Westen en van Schiphol en wereldhaven Rotterdam. Het mainportbeleid was geboren.”

Terug naar blendings en namen. Neelie Kroes heette volgens die niet door haar zelf geautoriseerde biografie Nikkelen Neelie (geen blending), Plankgas Neelie (geen blending) en Neelie Split-Kroes. Dat laatste is er wél eentje en zal een verwijzing naar haar modieuze kleding bevat hebben.

*) Zie daarvoor Stan de Jong en Koen Voskuil, Neelie Kroes. Hoe een Rotterdams meisje de machtigste vrouw van Europa werd. Z.pl. 2012, blz. 123.

*) Aanvulling 08.06.2020: De vraag is of Evenscherp echt een blending is: bij Evenhuis + Scherpenhuizen worden er niet zozeer namen over elkaar gelegd.

Zinkput AQUAWAY (aqua+way of aqu+away)

Over Siemon

Siemon Reker (1950, Uithuizen) was hoogleraar Groninger taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen tot aan zijn emeritaat in 2016. Eerder was hij onder meer streektaalfunctionaris van de Provincie Groningen en actief in de journalistiek (Nieuwsblad van het Noorden, Radio Noord). Publicaties staan onder het kopje C.V.
Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.