Tegenwoordig wordt er gemiddeld een handvol malen per kalenderjaar in de Handelingen van de Tweede Kamer gebruik gemaakt van een verwijzing naar Van Dale, laten we zeggen een stuk of vijf keer in een periode van 12 maanden. In meerderheid is dit Groot woordenboek van de Nederlandse taal een bron van inspiratie aan de rechterzijde van het politieke spectrum.
Nu we dankzij Van Dale weten dat een spreekwoord het volgende is: “uitspraak met een algemene levenswijsheid of morele implicatie, waarvan de vorm vrijwel onveranderlijk is”, kunnen we nagaan hoe het met de praktijk staat rond dat woord blijkens de theorie van de plenaire verslagen. De oogst in het kalenderjaar 2025 is relatief al groot:
- Ik denk dat collega Ergin het spreekwoord “van een mug een olifant maken” wel kent. (Henri Bontenbal, CDA)
- Volgens mij luidt het Chinese spreekwoord als volgt: het was beter om gisteren te beginnen, maar de een-na-beste optie is vandaag. (Harmen Krul, CDA)
- …. voorstellen indienen om bij bepaalde dingen eerder, om het probleem bij de kiem … Om de koe bij de horens te vatten, om het zo maar te zeggen. Ik was even naar het spreekwoord aan het zoeken. (Patrick Crijns, PVV)
- Het spreekwoord is “het is vijf voor twaalf”. (André Flach, SGP)
- Dus ja, je hebt zo’n spreekwoord: we kunnen een koe in de kont kijken. (Caroline van der Plas, BBB)
- In Brabant hebben we een spreekwoord “als m’n tante wat had gehad, was het m’n oom geweest”. (Thierry Aartsen VVD)
- We kennen namelijk allemaal het spreekwoord: een week geen mondeling vragenuurtje met de minister van Justitie en Veiligheid is een week niet geleefd. (Voorzitter Bosma)
De huidige voorzitter staat bekend om zijn geintjes zoals Dick Dolman destijds bekend stond om zijn precisie met betrekking tot het Nederlands. Bosma maakt hier een guitig zinnetje dat zeker niet een algemene levenswijsheid bevat (hooguit een agenda-opmerking voor de Kamerleden en hun nabije omgeving), de vorm is zo los als het maar zijn kan en naar de morele implicatie van Bosma’s spreekwoord is het nog even zoeken.
Van een mug een olifant maken is zeker geen spreekwoord, zelfs als de fractieleider van het CDA het zegt; het is figuurlijk Nederlands maar verder toch niet? Zie overigens een eerdere bijdrage in dit blog onder de titel Van een mug, een olifant en een verdwenen kanon.
Misschien komt Bontenbals fractiegenoot Harmen Krul nog het meest in de buurt van de omschrijving in Van Dale – maar ja, wat hij zei is kennelijk een vertaling uit het Chinees en wie kent de vrijwel onveranderlijke vorm in een van de variëteiten daar?
De koe bij de horens vatten en de koe achteraf in de kont kijken zijn eveneens wijzen van zeggen in het ABN die mogelijk agrarisch groen gekleurd ogen maar spreekwoorden zijn het niet. Bijzonder aan de bijdrage van mevrouw Van der Plas (de koe in de kont kijken) is de handigheid om via etikettering met spreekwoord aan een platte uiting een zekere neutraliteit te verschaffen. Datzelfde geldt voor Thierry Aartsen die wat bewust weglaat én de aanduiding spreekwoord gebruikt – nu oogt het fatsoenlijk en zo valt Aartsen zich tweemaal geen buil. Op naar een staatssecretariaat!
Dat in SGP-kring vijf voor twaalf een spreekwoord genoemd kan worden, verraste me eveneens: het is gewoon een uitdrukking maar meer niet.
Spring, lezer, samen met mij een kwart eeuw in de Handelingen terug en zie daar korte spreekwoorden zoals wie zwijgt stemt toe of door mij maar gedeeltelijk aangehaalde als als er één schaap…., wie met pek omgaat…., vele varkens…., de pot verwijt de ketel… Dat is een belangrijk kenmerk: de vaste vorm maakt dat de goede verstaander al aan een half spreekwoord genoeg heeft.
Daarom valt die geregeld in de Kamer aangehaalde tekst over het lijden dat men vreest maar dat nooit op komt dagen buiten boord. Wie kent de hele tekst van buiten? Hoe troostend of grappig het versje ook zijn mag, een spreekwoord is het niet.
Misschien zijn de hedendaagse Nederlandse parlementariërs iets minder betrouwbaar dan hun collega’s van 25 jaar geleden. Althans in het gebruik van de term spreekwoord.
Wordt verder praktisch vervolgd.
