De Krant Bekeken (3)

Zie voor de achtergrond van deze bijdrage De Krant Bekeken (1).

De Krant Bekeken 06-12-1991 Henk Kuipers schreef gisteren een stukje over de markt. In de eerste regels gebruikte hij een opmerkelijk groot aantal verkleinwoordjes: Kalmpjes slenteren langs kraampjes, een bosje bloemen kopen en een lekkerbekje. Maar waar veel mensen frietjes verwacht hadden werden het frieten,- zullen wel grote geweest zijn.
Verklein-uitgangen veranderen de betekenis van woorden. Soms zeggen ze dat een woord iets kleins beduidt: een hoopje stelt niet veel voor. Soms is het verkleinde woord normaal (een bosje bloemen), terwijl het gewone dan iets bijzonders is (een bos bloemen). Soms kun je een verkleinwoord niet vergroten, bijvoorbeeld omdat er dan een ander woord ontstaat. Een lekkerbek is geen consumeerbaar visje meer maar is een persoon geworden. En van puikje kun je geen puik maken. Soms kun je woorden niet verkleinen: de markt is daar een voorbeeld van, groente ook.
Soms zijn er meer mogelijkheden. Een bloempje is een kleine bloem, een bloemetje betekent een boeket(je). Soms is er een rekkelijk verband tussen op het oog verwante woorden als kwart en kwartje, telefoon en telefoontje, blauw en blauwtje. Soms ontstaat er door zo’n uitgangetje een positieve lading: autootje meneer!

Het was weer een heerlijk avondje gisteren.

De Krant Bekeken 07-12-1991 De rollen waren vroeger in de bus heel helder verdeeld. De conductrice regelde de kaartjes, de chauffeur zorgde voor het vervoer. Een mannelijke conductrice had je evenmin als een vrouwelijke chauffeur.
Een vrouwelijke chauffeur is een chauffeuse, een mannelijke conductrice zou in de bus net als bij de Nederlandse Spoorwegen een conducteur geweest zijn.
Vaak – maar niet altijd – is van een man-aanduidend woord een tegenhangster te maken door iets toe te voegen. Het kortste systeem wordt toegepast bij woorden zoals patiënt. Dat gebruik je als het m/v is, bedoel je uitsluitend v, dan is verlenging tot patiënte voldoende. Bij heel wat woorden gaat het om een ingrijpender aanpak, zoals bij chauffeuse en conductrice. Bij een rolbevestigd woord als secretaris zorgt feminisering tot secretaresse overigens voor misverstanden.
De GADO zoekt blijkens een advertentie in de krant van eergisteren deeltijders die de reizigers telefonisch willen helpen aan reisinformatie. Dat was tot nu toe een v-rol: informatrice. Wat maak je daarvan als je het betrekking wilt laten hebben op een man? Informateur? Nee, dat heeft met de politiek te maken.
Informator? Nee, bestaat nog niet.
De GADO werft “Informatrices/Informanten”. Informant: iemand die inlichtingen geeft, bijvoorbeeld aan de politie of voor wetenschappelijke doeleinden… Persoonsgebonden inlichtingen bovendien.

Informant krijgt er vanaf 31 mei 1991 een extra betekenis bij als het project Openbaar Vervoer Reisinformatie van start gaat, en nog wel een neutrale. De “informatrice” had de GADO weg kunnen laten, want een informant is net als een patiënt een m/v-woord.

Aanvulling in 2018: Ik zag een kapperszaak die zich De Tondeur noemde. Schitterende vondst voor de aanduiding van een herenkapper en een mooie tentamenopgave tijdens de studie Nederlands.

 

Posted in In het nieuws | 1 Comment

De Krant Bekeken (2)

Zie voor de achtergrond van deze bijdrage De Krant Bekeken (1).

De Krant Bekeken 04-12-1991 Her– is terug. Het voorvoegsel betekent opnieuw datgene doen wat in het werkwoord erna aangegeven staat: herlezen, herbouwen, herijken. Soms zit de betekenis er net naast. Herzien is niet opnieuw zien maar gaat al verder, nl. veranderen op grond van nieuwe inzichten. Soms valt ver– tegen her– weg: van ver-nieuwen maken we niet hervernieuwen maar eenvoudig hernieuwen. Her- is oud, door en door Nederlands en tegelijkertijd springlevend, onder andere geliefd in de taalkeuze van de ambtenaren. Vonhoff was gisteren volgens deze krant mordicus tegen het terugdraaien van de spreidingsoperatie van de PTT. Ir. Dik van de PTT, die werkzaam is in dezelfde stad, ontkende die herspreiding. Herspreiding laat ons bijna geloven dat er nógmaals gespreid wordt, maar dat is ambtelijke handigheid. Herspreiding hoort bij de groep met herziening: het is niet opnieuw spreiden, het gaat in dit geval om terugdraaien! Die eerste betekenis van her– blijft bestaan en komt zelfs in niet-nederlandse woorden voor. Volgens een kop in dezelfde krant van gisteren is in Rome gesproken over het her-evangeliseren van Europa: de oude missie nog eens dunnetjes over doen. Terugdraaien van de evangelisatie schijnt niet bedoeld te zijn.

Her- blijft problematisch. Als Vonhoff eerst vermagert, vervolgens weer groeit en dan opnieuw wil afvallen, wat is in dat geval hermageren?

De Krant Bekeken 05-12-1991 Freddie Mercury is vorige week overleden. De dood van de zanger van Queen veroorzaakt nu een run op de platenzaken, dat zijn winkels waar vroeger grammofoonplaten verkocht werden. De platen zijn vervangen door de CD’s die we draaien omdat we dat voorheen deden met platen. Woorden blijven bestaan, desnoods ook tegen de ontwikkelingen in. Mercury’s overlijden kan niet de enige reden zijn waarom de CD’s als warme broodjes over de toonbank (een bank waarop of waarin vroeger iets getoond werd, zeg maar: daar waar de kassa staat) vliegen, zeggen de winkeliers. “Sinterklaas en kerstdagen zijn daar natuurlijk debet aan”, verklaarde Bob Dam van De Cirkel gisteren in deze krant. Debet betekent schuldig en dat is een negatieve uitdrukking. Vindt de ondernemer Dam het ónplezierig dat Sinterklaas en Kerstman tot een grote omzet leiden? Het is nauwelijks voor te stellen. Mercury’s overlijden zou je er debet aan kunnen noemen, want dat is de voor zijn fans onaangename reden voor deze hausse.

Hausse betekende vroeger prijsstijging, tegenwoordig slaat het ook op de omzetstijging veroorzaakt door een run, een stormloop. Stormloop betekende vroeger een gewelddadige aanval. Run was eerst alleen maar een punt bij cricket en later bij honkbal.

Posted in In het nieuws | Leave a comment

De Krant Bekeken (1)

Het was met reden dat hier de afgelopen week dagelijks een stukje verscheen over de taal van een krant, in dit geval NRC Handelsblad. Na een serie voorbeelden van opgevallen taal in de weekendkrant van 28/29 juli volgden er stukjes over menig(e), voormalig, regels rond het lidwoord, plaats delict, Brexiteer en tranendallen gebaseerd op wisselende edities van de voorbije week. Dat was een herhaling van iets wat ik in de vroege jaren ’90 een keer in stilte had gedaan: in de middagpauze een exemplaar van het Nieuwsblad van het Noorden kopen (dat was toen nog niet opgegaan in het Dagblad met dezelfde achternaam) en kijken, of en zo ja, hoe snel het lukte om een suggestie te vinden voor een klein taalstukje. In mijn gedachten vulde dat de volgende dag een klein hoekje op bijvoorbeeld de voorpagina. De redactie voelde niet voor zo’n dagelijks columnpje dat ik KVG noemde, Krant Van Gisteren. Misschien bestond er op de redactie vrees voor kritiek op de taal van de krant, misschien was het ook niet zo geslaagd wat ik schreef. Ik weet desondanks wat voor plezier ik er aan beleefde, aan het zoekend lezen en het bedenken plus schrijven van een stukje. Als het begrip blog en het systeem van een weblog in 1991 al had bestaan, zou het net als nu in eigen beheer gepubliceerd hebben kunnen worden.

Wat ik destijds schreef vond ik laatst terug. Na de inleiding via een serie actuele stukjes over taal in NRC Handelsblad in de hete zomer van 2018 volgen op deze plaats een aantal van die probeersels uit een ander seizoen in 1991, simpelweg twee-aan-twee vastgelegd. In 1993 maakte ik nog eens een aantal proeves, een paar daarvan zullen op deze plaats de laatste zomergasten van vroeger zijn. Ik noem ze nu De Krant Bekeken, naar het boek dat Bart Tammeling schreef over (vooral of onder meer) het Nieuwsblad van het Noorden, toen nog gevestigd aan het Gedempte Zuiderdiep.

Als meer mensen met taal in hun mars zich aan zoiets in een gezamenlijk project zouden wagen, zou dat op jaarbasis een aardige oogst aan inzichten moeten kunnen opleveren. Samen ja, want de krant bekijken is een tijdrovende bezigheid.

De Krant Bekeken 02-12-1991 Johan Olaf Koss won vorig jaar alles wat er met schaatsen te winnen was, maar nu wordt zijn positie door jongeren bedreigd. Na de Berlijnse coupe van Zandstra was daar zondag in Heerenveen Ritsma en later ook nog een imponerende Vunderink: jong en oud tegen Koss aan het samenspannen? Ach, het seizoen is koud begonnen…. Na de Berlijnse coupe? De speciale verslaggever zal coup bedoeld hebben, een slag, overval, een staatsgreep. Van Dale zegt erbij dat we het uit het Frans hebben en daarom spreken we coup net zo uit uit als onze vaderlandse koe. Tenminste, dat doen de mensen die Frans gehad hebben. Met een beetje Frans weet je al dat een uitspraak “koep” in het Frans als coupe geschreven moet worden. Zónder streepje, anders is het een zitgedeelte in een trein: coupé. Coup en coupe zijn familie van de woorden coupé, coupure en coupon (ze hebben met afsnijden en slaan te maken), maar alleen de eerste twee worden door elkaar gehaald. Dat heeft te maken met de uitspraak en schrijfwijze van het Frans èn met het eigenaardige verschijnsel dat je zo’n indrukwekkende zaak als een coup in geen geval wilt verbinden met een melkfabriek. En daardoor ontstaat een coup van een fout.

De Krant Bekeken 03-12-1991 Van Dale heeft vrij wat woorden opgenomen die beginnen met stuk-. De kwestie voor de woordenboekmaker is natuurlijk of hij reeksen gevallen moet opnemen van woorden die het veroorzaken van dat kapotte (“stukke” bestaat niet) nader beschrijven: zijn stuk maken twee woorden of is er één woord stukmaken?
Stuk(-)bijten bestaat ook. Je kunt bijvoorbeeld je lippen stuk bijten, zegt Van Dale. De sport-betekenis geeft dit woordenboek er niet bij. Gisteren schreef deze krant dat Karlstad, Veldkamp, Bos en wereldkampioen Koss zich stuk beten op de formidabele eindtijd van Rob Vunderink op de tien kilometer, afgelopen zondag in Heerenveen. De betekenis is dus: ondanks pogingen niet kunnen tippen aan.
Die prestatie van Vunderink kon niet door de NOS getoond worden, want de camera’s waren al opgeruimd, Vunderink reed als een van de laatsten. Dat is tegelijk het merkwaardige aan die zin in het verslag van gisteren: kúnnen Velkamp, Karlstad en die anderen zich stuk bijten op een tijd van Vunderink die deze pas uren later “neerzette”?

Onwaarschijnlijk. Sportverslaggevers zijn verzot op moderne taal. De liefde voor het gebruik van een nieuwere vorm zou het bij de speciale verslaggever wel eens hebben kunnen winnen van de volgorde van de gebeurtenissen. Zó snel reed Vunderink nu ook weer niet….

Posted in In het nieuws | Leave a comment

Je man laten lopen bij vrouwenhockey

Bij de zesde betekenis onder het trefwoord man in Van Dale ontbreekt een uitdrukkelijke verwijzing naar het vrouwelijke geslacht. Man in toepassing 6 heeft in algemene zin betrekking op iemand die behoort tot een bemanning, een leger enzovoort, maar laten we ons even richten op sport. We strepen aan in Van Dale:

zijn man
a degene tegen wie iemand moet vechten = tegenstander
b bij teamsporten als bv. voetbal die speler van de tegenpartij op wie je als verdediger speciaal moet letten

• uitdrukking op de man spelen
a de speler proberen te raken (i.p.v. de bal)
b zich niet zakelijk tegen iem. opstellen, maar hem persoonlijk hard aanvallen

• uitdrukking; voetbal; schertsend eerst de man, dan de bal
speelwijze waarbij iemand meer aandacht heeft voor het uitschakelen van de tegenstander dan voor het veroveren van de bal

Juist vandaag – de finale WK hockey in Londen staat op het programma – kunnen we horen dat een speelster haar man niet moet laten lopen. Haar man is in zo’n geval echt een vrouw. Let op, na afloop gisteren hoorden we het in de commentaren – het kan vandaag zomaar weer gebruikt worden want het is zeer gangbaar bij vrouwenhockey en bij dito voetbal vast ook. Als een hockeyster een teamgenote toeschreeuwt “Je man!!” betekent dat binnen de lijnen iets anders en waarschuwenders dan daarbuiten wellicht.

In geschreven media is het niet gemakkelijk aan te treffen, maar gelukkig is er LexisNexis. Onmiskenbaar is de context, want het gaat om een gezin waarvan vier meisjes hockeyen én bij elkaar in het team zitten. De Stentor schrijft op 27 november 2015: “Gezinnen met vier meiden zijn al vrij uitzonderlijk. Bij de familie Van den Burg spelen ze ook nog eens in één team. Vier zussen in één elftal, hoe vaak komt dat voor in de hockeywereld?” De tekst vervolgt: “Marieke is de jongste telg uit het gezin. Ze mag af en toe invallen. Voor de verdedigster is het niet gemakkelijk om onderdeel uit te maken van een team dat klap op klap krijgt en troosteloos onderaan bungelt in de eerste klasse D. ,,Ook al verliezen we veel wedstrijden, ik vind het al gaaf dat ik de kans krijg om mee te spelen”, zegt de haviste. ,,Ik denk dat het ook voor mij ook anders voelt dan voor de oudste twee. Het is voor mij nog een leerjaar. Ik kan me wel meer aan mijn zussen ergeren dan mijn andere teamgenoten. Het gaat dan om dingetjes als je man laten lopen.””

Dat moet Van Dale nog even uitdrukkelijk aan die zesde betekenis toevoegen. Let maar op vanmiddag, bij de finale – half 5 in Londen, half 6 bij ons bij de NOS: Je man (niet) laten lopen, bij hockey voor vrouwen/dames/meisjes.

Onzeker is nog of er na afloop een Man of the Match gekozen wordt.

 

Posted in In het nieuws, Rijp voor opname (Van Dale) | Leave a comment

Tranendallen op momenten dat er niets aan de hand leek

De NRC van gisteren, onderwerp de kwartfinale EK-hockey voor vrouwen. “Eerst dat EK in 2015, in hetzelfde stadion in Londen, 2-2 na reguliere speeltijd, het beste van het spel, verlies na shoot-outs. Jaar later, de olympische finale in Rio de Janeiro. 3-3 reguliere speeltijd, het beste van het spel, verlies na shoot-outs. Tranendallen op momenten dat er niets aan de hand leek. En twee keer Engeland.” Maar nu, in Londen, nu was alles in orde via een wat dan heet regelmatige overwinning op de Engelse dames. Opgetogenheid in plaats van… tranendallen.

Dat is een woord met een beperkte gebruikssfeer. Bijbelvaste auteurs reppen van een tranendal als ze het over de ellende in de wereld hebben. Zij kennen hun Psalmen en zullen niet in de verleiding komen om het al zo zware tranendal nog een keer te gaan versterken. Hoe? Door een meervoud te kiezen dat nieuw Nederlandsig aandoet. Zo vaak gebruiken we in het Nederlands dat woord dal niet en het meervoud dalen vast nog weer veel minder. Dat had het moeten zijn (ook al geeft Van Dale bij het trefwoord geen meervoud) tranendalen…..

Frank Huiskamp is de auteur in de NRC en we kunnen bijna met zekerheid voorspellen dat hij niet afkomstig is uit bijvoorbeeld de Biblebelt. Wie tranendalen opzoekt in LexisNexis vindt weinig en komt primair terecht in de Leeuwarder Courant, – Friesland bevat vooral Protestantse bodem. Maar Huiskamp is niet de eerste die tranendallen schrijft, een stuk of vijf gingen hem voor. Soms wordt een liedtekst aangehaald, Jean-Pierre Geelen bedenkt het in 2010 daarentegen zelf in zijn tv-recensie voor de Volkskrant (“Meeslepend, zonder al te veel effectbejag: tranendallen had dit verhaal niet nodig.”) Geelen is ondanks zijn Zuidelijke naam afkomstig uit Zwijndrecht, Biblebelt! Natuurlijk, hoe verzin je anders zo’n Hebreeuws woord in Nederlandse verpakking.

Zou tranendallen meer toekomst hebben dan het onregelmatige tranendalen? Het hele woord of beeld tranendal is allicht op zijn retour, ‘plaats van droefheid (naar Ps. 84:7)’ zegt Van Dale.

 

Posted in In het nieuws | Leave a comment

Brexit, Brexiter en Brexiteer

Theresa May – op vakantie aan de Italiaans-Franse kust – heeft het niet gemakkelijk. Ze moet een deal met de EU voor elkaar zien te krijgen, maar kan daarin alleen slagen als de meerderheid binnen haar factie in het Lagerhuis haar gematigde koers steunt en de lokroepen van de harde Brexiteers negeert. Aldus NRC Handelsblad gisteren, 02.08.2018. De aanhangers van de Brexit noemen we in Nederland Brexiteers, zo zegt ook Van Dale. Het woord is toegevoegd in april 2017.

Brexiteer klinkt door het achtervoegsel –eer authentiek Engels, het valt verder aan te treffen in woorden als auctioneer of mountaineer. De laatste term betekent onder andere iemand die in de bergen woont, een woord dat in ouder Engels mountainer luidde. Het achtervoegsel –er kennen wij in het Nederlands beter dan –eer dat het Engels vooral gebruikt in ontleningen aan het Frans of het Spaans….. Brexiteer klinkt Engelser maar het is historisch gezien Europeser.

De Oxford English Dictionary waar dit laatste op gebaseerd is, bevat evenwel geen trefwoord Brexiter of Brexiteer hoezeer die prachtige bron geregeld geactualiseerd wordt. Wat is het Engelse woord? The Guardian gebruikt zowel Brexiter als Brexiteer met een lichte voorkeur voor Brexiter.

Titia Ketelaar was ten tijde van de Brexit-campagne NRC-correspondent in Londen. Zij wisselde Brexiter en Brexiteer een heel korte periode in april/mei 2016 af en ging toen geheel over op de meer Brits aandoende variant Brexiteer. Bij de correspondent van de Telegraaf is het nog duidelijker. Eerst gebruikte deze welgeteld éenmaal Brexiter (Volgens het ultraconservatieve Lagerhuis lid Jacob Rees-Mogg is het fantastisch nieuws dat de koningin `een Brexiter’ is” op 10 maart 2016), maar vanaf 8 april van dat jaar uitsluitend nog Brexiteer. Ik heb het gevoel dat wij met Brexiteer op grotere afstand gaan dan met Brexiter gebeurd zou zijn en dat dit de keuze een handje heeft geholpen.

Overigens: Brexit is ontstaan naar analogie van Grexit, enkele jaren geleden de opgekomen optie om Griekenland minstens uit de Euro te laten vertrekken. Over de Grexit ging het al in 2012, dus vier jaar vóor de Brexit-discussie serieus werd. Aan het slotdeel exit ‘uitgang’ zien we dat het een anglicisme is, zowel Grexit als Brexit hebben we van over de Noordzee geïmporteerd. Het is niet uitsluitend voorbehouden aan maar wel een enorme liefhebberij in het Angelsaksische taalgebied, zo’n mengvorm maken van twee woorden. Nu ja, exit is Latijnse export uit continentaal Europa.

Aanvulling 03.08.2018: Titia Ketelaar (NRC) reageerde met een antwoord via Twitter: “Er is in mijn ogen een subtiel verschil: een Brexiter is iemand die een Brexit wil, een Brexiteer (dus Johnson, Farage cs) een campagnevoerder. Brexiteer kwam van musketeer.”

Die observatie klopt als we lukraak kijken naar de context van het woord Brexiteer in The Guardian: dat wordt nogal eens gecombineerd met ardent, hardlinexenophobic e.d. Dat kan de schuld zijn van de musketeer en zijn collega’s. Vergelijk ook buccaneer. (SR)

Aanvulling 06.08.2018: Op dezelfde dag antwoordde Titia Ketelaar: “Overigens gebruikte ik eerst ook Brixit, in navolging van de FT (Britain exits), maar dat werd al snel Brexit naar Grexit”. Bij dergelijke blendings (bewust gecreëerde talige mengproducten waar het tegenwoordige Angelsaksisch verzot op is: vooral een combinatie van het begin van het ene en het eind van een ander woord zoals dus Britain exit) kan de poging soms de ene en de andere kant op vallen. Vanuit Amerika kwam een poosje Trexit op, toen geruchten gingen dat Rex Tillerson als minister van Buitenlandse Zaken door Trump zou worden vervangen: Tillerson + Brexit/Grexit en tegelijkertijd klonk de voornaam Rex er in door. In het VK was ook Brino een gangbare vorm die als het ware een halve blending is: Brexit In Name Only.

Posted in In het nieuws | Leave a comment

Dat rare woord ‘plaats delict’

Inderdaad, raar woord en het gekke is dat ik het gevoel heb, dat het lange tijd ongeobserveerd voor mij heeft bestaan. Het dringt zich in de afgelopen dagen met nadruk op door de brute verkrachtingszaak in Rotterdam. In NRC Handelsblad is er momenteel moeilijk aan voorbij te zien, ook al gebruikt die krant plaats delict duidelijk minder dan bijvoorbeeld de Telegraaf.

Verrassing 1: het bestaat nog niet zó lang, althans Van Dale voegde het pas in de herfst van 2010 toe.
Dat is direct verrassing 2: het wordt in de NRC voor het eerst al in 1991 gebruikt (nu ja, eenmaal incidenteel en pas vanaf 2002 geregelder) en daar wordt het in 1998 uitgelegd: “Dat heet de Plaats Delict, de benaming die de politie heeft voor de plek waar een onheil – een moord, een diefstal een aanslag, een vergiftiging, een brand – is geschied.” LexisNexis meldt als eerste vindplaats in de Telegraaf de 15e juli 2000: “Het AZC-Dronten waarachter het plaats delict ligt, is voor burgemeester Sybesma een bron van zorg.”
Daarmee dient verrassing 3 zich aan: de keus van het precieze lidwoord.

Volgens Van Dale is plaats delict een afkorting van de plaats van het delict. Nog korter is PD. Spreekt men bij de brandweer van de plaats brand of PB, bij de ambulancedienst van plaats ongeval of PO? Hoe ook, plaats is de kern van plaats delict en dat maakt het logisch dat het meervoud plaatsen delict is. Dat komt trouwens niet veel voor en in de NRC van 23 november 2017 werd zelfs eenmaal geschreven, zelfs al ging het over een spel: “Ook het tempo van de game, waarin je voornamelijk plaats-delicten onderzoekt en verdachten ondervraagt, was een pré.” Verrassing 4.

Dat is een vreemd meervoud dat weinig voorkomt als we in aanmerking nemen dat in beide onderzochte kranten toch meer dan incidenteel sprake is van het plaats delict. De plaats delict en plaatsen delict horen net zo bij elkaar als het plaats delict en plaats delicten.

Een streepje in plaats-delict zou het woord misschien wat acceptabeler maken.

 

 

Posted in In het nieuws | Leave a comment