ALS DE BRANDWEER… sportjournalistieke taal (vi)

De uitdrukking als de brandweer is niet uitsluitend gangbaar in de teksten van sportjournalisten maar het komt er naar verhouding zeer geregeld in voor. Van Dale beschrijft het in combinatie met rijden als “heel hard en zonder op verkeerstekens e.d. te letten” – dat is zeer dicht bij wat we ons letterlijk kunnen voorstellen als er ergens een brand geblust moet worden.

In de sportjournalistieke taal is het de gewoonte als de brandweer te combineren met een vorm van het werkwoord gaan:

  • Er zit echt voetbal in het eerste elftal en die A’tjes gingen tijdens het Vlaardings kampioenschap als de brandweer.
  • Als Henk met zijn harde stem wat zei, ging je als de brandweer.
  • Bepaald geen wonderploeg, Rijperkerk, maar voor elk elftal wél een bijzonder vervelende tegenstander. Rijperkerk gaat simpelweg als de brandweer, altijd en overal.
  • (…) all time NAC-held Koos Waslander gaat iedere week als de brandweer.
  • [over Barry Hughes als motivator] Voetbaltechnisch was het misschien allemaal wel voor verbetering vatbaar, maar door en voor hem ging je als de brandweer.
  • Wij zoeken jongens die beleving hebben, de taal van de supporter spreken, gaan als de brandweer en een grote motor hebben.
  • Die spelers gaan iedere training, op dinsdag en donderdag, en zaterdag tijdens de wedstrijd als de brandweer.

Blijkbaar wordt met de brandweer in deze context vooral gedoeld op de grote mate van inzet (die ook resultaat lijkt te hebben).

P.S. In 1998 ging het in kranten al ‘es over een brandweer in relatie met een schaatsende Marianne Timmer: “De Sappemeerse was aanvankelijk van plan geweest om zich te sparen voor haar favoriete 1000, maar ging afgelopen dinsdag op aandringen van Mueller ‘als een brandweer’ van start.” De journalist benadrukte de uitdrukking (nieuw? leuk? bijzonder?) door het gebruik van aanhalingstekens.

SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)

In deze serie waren eerdere onderwerpen: Vrouwen en kinderen eerst. Een listige afdaling. Stoeltje. Loopactie. De bal terugleggen.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

DE BAL TERUGLEGGEN… sportjournalistieke taal (v)

Team A bij voetbal probeert de bal = het leren monster = het bruine monster in oudere sportjournalistiek in het doel (= tegen de touwen) van team B te krijgen, dat is de essentie van het spel; B probeert hetzelfde bij A en beide elftallen doen hun best, goals van de ander te voorkomen. A beweegt zich dus in de richting van doel-B, B in de richting van doel-A.
Dat bewegen gebeurt in principe vooral met het aanraken van de bal via de voet: het heet voet-bal.
Als de bal buiten een inworp met een hand wordt aangeraakt, is er sprake van hands en dat is een overtreding. Voetbal is géen handbal of basketbal.

Bijzonder is dan dat er sprake kan zijn van terugleggen: leggen iets typisch een beweging waar handen het werk doen.(Dat geldt ook voor afleggen ‘overspelen’ van de bal.) Terugleggen is bij voetbal het verplaatsen van de bal naar een medespeler die iets minder minder dicht bij het vijandelijke doel staat (in principe met de voet en vooral vanaf de omgeving van de achterlijn).
Er is frequent sprake van terugleggen in de media en het begrip blijkt wat rekbaar:

  • Ik word meer ingespeeld, kan de bal terugleggen, vasthouden en doorspelen.
  • Een bal terugleggen is prima, maar dan moet er wel iemand staan.
  • De ploeg uit Badhoevedorp was zeker niet de mindere, maar twee keer een bal terugleggen op de keeper moet je met Mathijs van Hooff en Rik Stals in de buurt niet doen.
  • Corner, afvallende bal, terugleggen en binnen knallen. Dat is de samenvatting van het doelpunt van FC Eindhoven en de 1-1 op de valreep.
  • En Elroy moet in de tweede helft de bal terugleggen op Guus. Dan is het een treffer.
  • Ik kan ook zonder risico voetballen en elke bal terugleggen. Dan wordt het allemaal erg saai.
  • En we hadden één tactiek: elke bal terugleggen op Frans Adelaar. Hij pompte ‘m richting de zestien en we liepen er met zijn allen als de brandweer achteraan.

Aan dat citaat over een stukje voetbalhistorie knoopt de volgende aflevering vast (en later nog een stukje).

SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)


In deze serie waren eerdere onderwerpen: Vrouwen en kinderen eerst. Een listige afdaling. Stoeltje. Loopactie.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

LOOPACTIE… sportjournalistieke taal (iv)

Het woord loopactie is niet te vinden in Van Dale en dat is jammer want het is een bijzondere aanduiding voor iets moois. Vrijwel alle veldspelers lopen bij voortduring, maar niet alles staat bekend als loopactie. Als mijn gevoel correct is, betreft het bij voetbal een fraaie beweging over het veld in de richting van het vijandelijke doel mét invloed op het spel zonder dat de speler (m/v) zelf in balbezit is: hij/zij kan de bal op een beslissend moment later in bezit krijgen, een gat trekken voor een ander o.i.d. Het is dus vooral een aanvallend begrip. Hier zijn enkele citaten uit de krantenpraktijk:

  • een vrije trap van Sherida Spitse, een goede loopactie en vervolgens de bal met de bovenkant van het hoofd naar de verre hoek sturen
  • Gisteren was het daar opeens: het hakballetje. Eerst de loopactie op het moment dat Sherida Spitse de corner nam.
  • Youri Brinkman krijgt na een loopactie voor rust nog een kans op de gelijkmaker, maar zijn schot raakt de buitenkant van de paal.
  • En vaak maak ik door een goede loopactie of een gewonnen kopduel toch nog een doelpunt.

Ook sporten als cricket en honkbal gebruiken het kennelijk. Maar in die gevallen is het simpel een kwestie van het afleggen van een route die – anders dan bij voetbal en dus minder mooi – de normale is, namelijk volgens een of meer rechte lijnen. Dat is bij cricket heen-en-weer, vierkant bij honkbal:

  • Al had hij de pech dat hij met 54 runs op zak run out ging door een te gretige loopactie van Raoul Wouters. (cricket)
  • De 6-0 was een feit na een geslaagde loopactie waarbij Ruendrick Piternella de thuisplaat stal. (honkbal)
SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)

In deze serie ging het eerder over Vrouwen en kinderen eerst. Een listige afdaling. Stoeltje.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

STOELTJE… sportjournalistieke taal (iii)

Wat vreemd eigenlijk, die gewoonte om van stoeltje te spreken als het om miljoenen euro’s gaat. Een stoeltje is volgens Van Dale een “plaats als coureur bij een van de teams in de formule 1”. Dat is wel erg bescheiden, zo’n klein woord en die business van zo’n omvang daar tegenover.
Maar het betreft niet alleen de Formule 1, het stoeltje past ook bij iets minder prijzige takken van de autosport. Het volgende citaat heeft betrekking op de LMP2-klasse:

  • Met de geest van Van Uitert zit het dus wel goed. Dat hij in het stoeltje zit van een van de favorieten voor de titel, helpt daar natuurlijk aan mee.

Ook bij roeien blijkt het stoeltje in het jargon te passen:

  • Na een teleurstellende derde plaats op het EK kreeg de roeier van Hemus via hoofdcoach Mark Emke weer een kans op een stoeltje in de Holland Acht.

Maar inderdaad, het begrip wordt het meest gebruikt bij de club van Max Verstappen en zijn kornuiten en daar is het een understatement van jewelste:

  • (…) vervolgens racete hij twee jaar lang voor kleinere team in de ’oude’ auto, om in 2003 na goede prestaties alsnog een stoeltje af te dwingen bij het topteam van Mercedes
  • De Brit wist in de eerste drie races slechts één puntje te scoren, waardoor eerder deze week al bekend werd dat hij zijn stoeltje bij Team Mugen ging verliezen.
  • Hoe lang houdt Pierre Gasly zijn stoeltje bij Red Bull Racing? Zijn positie wordt elke race nijpender.
  • Het huidige seizoen oogt daardoor steeds meer als een open sollicitatie voor een stoeltje bij een team dat hem wel die kampioensauto kan bieden: Mercedes.
SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)

In deze serie ging het eerder over Vrouwen en kinderen eerst, Een listige afdaling.

Posted in Uncategorized | 1 Comment

EEN LISTIGE AFDALING… sportjournalistieke taal (ii)

Verrast en wat verbaasd hoorde ik op Radio Tour de France (ik noteerde als datum de 19e juli 2017) voor het eerst gesproken worden van een “listige afdaling”. Dat kon niet anders dan ‘gevaarlijk’ betekenen, maar het woord listig bracht deze taalgebruiker in verwarring. Listig omschrijft Van Dale terecht met een stille verwijzing naar menselijk handelen in alle drie betekenissen.
Dat geldt dus voor (1) “fijn vernuft gebruikend of wetend te gebruiken om een doel te bereiken, m.n. door misleiding”, (2) “blijk gevend van de bij listig (1) genoemde eigenschap” en (3) “bedrieglijk, sluw (1), doortrapt”.

Maar hoe kan dat woord listig passen bij afdalingen in de bergen, alsof zo’n parcours als gevolg van doortrapt ingrijpen door de mens tot stand zou zijn gekomen. En toch, uit die schaarse gevallen die gevonden zijn in kranten is er inderdaad sprake van “listige afdalingen”:

  • Pas in de listige afdaling moest hij een gaatje laten.
  • (…) de snelheid bleef te hoog, zei de Colombiaan over zijn crash in de listige afdaling van de Alto del Moncayo
  • Liefst drie cols van de buitencategorie zitten er in, waarvan de laatste de Mont du Chat de steilste is met een listige afdaling.
SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)

In deze net begonnen serie ging het eerder over Vrouwen en kinderen eerst.

Posted in Uncategorized | Leave a comment

VROUWEN EN KINDEREN EERST… sportjournalistieke taal (i)

Vrouwen en kinderen eerst was een prachtige vondst van – ik neem aan – sportcommentator Herman Kuiphof (1919-2008), althans in de figuurlijke toepassing. De voetbalbetekenis is ‘voorzichtig dus defensief spelen om een stand te bewaren althans niet verder te verslechteren’. Het fraaie is de stille verwijzing naar een ramp of oorlogssituatie waarbij zwakke personen eerst in veiligheid gebracht worden om het zware, serieuze werk daarna aan de krachtigeren over te laten. Bijzonder: de uitdrukking heeft het tot een lemma in Wikipedia gebracht maar voorzover ik zie niet in Van Dale.

Omdat de zomer voor veel media in het teken staat van de sport, probeer ik op deze plek wat talige observaties op dat gebied te noteren. Taal uit de pen van mensen die we kunnen rekenen tot de sportjournalistiek. De meeste observaties zijn midden juli 2019 (vrij lukraak) verzameld met behulp van LexisNexis Academic. Soms is er meer vindbaar, soms minder, maar de meeste stukjes in dit blog zullen een korte omvang hebben. Tussendoortjes.
Voetbal zal de hoofdmoot vormen en het is daarom geen wonder dat we Louis van Gaal op allerlei plaatsen door de tekst heen zullen kunnen horen, zelfs zonder zijn naam te noemen.

Aanvullingen, commentaar: van harte welkom.

Morgen eerst maar een wielerterm, ter ere van de Tour.

SPORTJOURNALISTIEK (Van Dale)
Posted in Uncategorized | Leave a comment

Het mooie middel van de letterlijke “mediatekst”: van snelheid en prutsen

Mediatekst – het is een term die niet erg gangbaar is (want ontbreekt in Van Dale), maar die precies weergeeft wat het ministerie van Algemene Zaken ermee bedoelt: een persconferentie letterlijk uitgeschreven, in de praktijk de wekelijkse ontmoeting van de minister-president met de parlementaire pers in Nieuwspoort. Het is een ideaal middel. Chris Cillizza van CNN bijvoorbeeld gebruikt het in zijn geregelde analyses van publieke optredens van de Amerikaanse president.

Twee dingen waren me niet eerder opgevallen dan afgelopen vrijdag: het tempo waarmee de mediatekst op internet gepubliceerd wordt en de mate van onverzorgdheid ervan.
Waren de teksten in mijn herinnering eerder een poosje onderweg, de gebruiker kreeg een versie via overheid.nl die acceptabel was. Dat wil zeggen, wat de Dienst Verslag en Redactie in het Parlement produceert is dan wel zelden een letterlijke tekst maar naar mijn indruk van minder fouten voorzien dan wat AZ leverde.
• Maar nu dus tempo: misschien was het al wel de dag zelve waarop vice-premier De Jonge de persconferentie gaf, dat we het konden nalezen.
• Maar nu dus slechte kwaliteit. Het is gepruts, er is in sommige gevallen zelfs gewoon een slag geslagen naar wat er namens het kabinet gezegd is. En hoezo op een stuk of tien plaatsen “onverstaanbaar, red.“? De articulatie van de eerste vice-premier is toch niet zo slecht.

Controle is simpel mogelijk door bijvoorbeeld via Youtube de persconferentie te beluisteren en daar de mediatekst naast te leggen. Ik beperk me als proeve tot het antwoord op de allereerste vraag – het gebruikelijke inleidend statement is goed weergegeven – en noteer dat antwoord in twee varianten. Eerst de betreffende mediatekst van de Rijksoverheid en daarna wat ik hoor. Opvallende afwijkingen heb ik van hoofdletters voorzien. De vraag van NOS-verslaggever Stemerding luidde, wat het kabinet gaat doen om de Urgenda-uitspraak te volgen.

Persconferentie 28 juni 2019 (still Youtube)

DE JONGE
Dat is een heel pakket aan maatregelen en die gaan vandaag naar de Kamer. Een heel pakket van maatregelen waarmee we ook de Urgenda-uitspraak volgen. En die maatregelen die moeten natuurlijk in samenhang worden gezien met de maatregelen die we ook nemen voor het klimaatakkoord omdat we daar kunnen versterken voor de Urgenda-uitspraak die helpen ook om het klimaatdoel te halen. Maatregelen in de energie, de Hemwegcentrale, geldt voor het een dan geldt het voor het ander. En zo hangen die maatregelen met elkaar samen en zo nemen we ook inderdaad die maatregelen die we samen (onverstaanbaar, red.).

DE JONGE
Dat is een heel pakket aan maatregelen. DE BRIEF GAAT vandaag naar de Kamer. Een heel pakket van maatregelen waarmee we ook de Urgenda-uitspraak volgen. En die maatregelen die moeten natuurlijk in samenhang worden gezien met de maatregelen die we ook nemen voor het klimaatakkoord omdat DIE MAATREGELEN ELKAAR kunnen versterken. MAATREGELEN IN DE LANDBOUW die helpen voor de Urgenda-uitspraak die helpen ook om het klimaatdoel te halen. Maatregelen in de energie, BIJVOORBEELD de Hemwegcentrale, die helpt voor het een en die helpt ook voor het ander. En zo hangen die maatregelen met elkaar samen en zo nemen we ook inderdaad die maatregelen IN GEZAMENLIJKHEID, HET IS EEN TOTAALPAKKET.

Een letterlijke weergave moet aan andere normen voldoen.

Posted in Uncategorized | Leave a comment