Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (3)

Woorden zijn langere of kortere groepjes letters. De letters corresponderen met klanken en die leiden tot de uitspraak van een woord. Er zijn ook letterreeksen die we als letters uitspreken. Laten we het betaalde voetbal even te hulp roepen. In Breda is er een club die NAC heet, in Nijmegen is er eentje die als NEC te boek staat. Als ik me niet vergis, zeggen de meeste mensen “nak” als ze het over NAC hebben maar in het geval van NEC “en-ee-see”. Ik zou daarom liefst de letterreeks N.E.C. met ouderwetse puntjes schrijven in onderscheid met het woord NAC.

In de Nederlandse politiek hebben we ook partijen die een naam hebben die als woord worden uitgesproken (ChristenUnie, GroenLinks, Volt), maar de meeste als letterreeks zoals SP, CDA, VVD, FvD, PVV, PvdA. Ook die laatste groep kunnen we als voorbeelden van taalsmeedsels uit deze serie zien, of als portmanteau zoals Lewis Carroll ze doopte: in dit geval nemen we telkens de eerste letter van een woord en samen levert dat een letterreeks op die de partijnaam wordt. Dit is de simpelste manier van het maken van een naam. Trouwens, is VOLT een woord of een letterreeks? Het eerste: het is de aanduiding voor een maat uit de sfeer van elektriciteit, begrijpelijk in heel Europa en daarom geschikt voor een partij in dit werelddeel nieuwe energie wil brengen.

• Soms zijn er namen die weliswaar als woord genoteerd zijn maar desondanks als een letterreeks gezien moeten worden. Bewust verkeerd! Avebe is een Noord-Nederlands voorbeeld (uit te spreken als “A.V.B.”), Erres was een landelijk soort Philips: Erres stond voor R. Stokvis. Of neem hieronder dit voorbeeld van de RSD, maar geschreven als Eresdé (Regionale Schoonmaak Dienstverlening):

Eresdé (Groningen) (foto S.R.)

• Soms zijn er namen die als het ware beide zijn, dus én letterreeks én een woord: PEN bijvoorbeeld, de internationale schrijversclub van poëten, essayisten en romanschrijvers waarbij de Engelse woorden de letterreeks P.E.N. opleveren en dus ook PEN. Wat is een mooiere, simpel-literaire naam voor juist deze categorie personen.

Van PEN naar de BUMA, dat is een kleine stap die ons indirect weerom brengt naar de Nederlandse politiek. BUMA is het Bureau voor Muziek-Auteursrechten, het begin van drie woorden die de werkingssfeer van deze organisatie uitdrukken. Maar Buma is ook de denigrerende afkorting uit de (vroegere) jongerentaal voor een burgerlijk persoon, burgerman(netje).

Toevallig is Buma (eigenlijk Van Haersma Buma) de naam van een Nederlandse CDA-politicus – diens gevoel voor grappen zorgde voor het ontstaan van de term bumor ‘Buma-humor’. Het eerste deel van dat woord laat zien hoe enerzijds buma zowel een een afko kan zijn uit een langer woord (burgerman) en een woord als resultaat van een letterreeks (nu ja, min of meer), maar zélf afgekort weer op kan gaan in de combinatie bumor. (Het ging hier vaker over taalsmeedsels maar dan eerder terloops.)

In het gedicht Jabberwocky in Through the Looking Glass gebruikt Lewis Carroll fictieve, zelf verzonnen samengesmolten woorden zoals brillig. Humpty Dumpty legt aan Alice de achtergrond daarvan uit: “”BRILLIG” means four o’clock in the afternoon — the time when you begin BROILING things for dinner.’” Hij licht het fabriceren van de woorden even verderop als volgt toe: “You see it’s like a portmanteau — there are two meanings packed up into one word.’”
Carroll richt zich dus op de inhoud van twee begrippen die in één woord als in een koffer worden samengepropt of gebundeld. Duidelijker dan in het voorbeeld van brillig is het voor ons te observeren in een ander verzinsel, mimsy: de optelsom van het begin van miserable ‘ellendig’ en de staart van flimsy ‘stelt niks voor’. Of een andere kop-staarter inde vorm van wabe, iets wat (a long) way before or behind is, voor- of achterloopt. De verzonnen kofferwoorden van Lewis Carroll hebben het – tot mijn verrassing – zeker niet allemaal gebracht tot vermelding in de OED.

We zijn al even onderweg, het wordt tijd voor het motto van die tennisclub uit waar was het, ‘t Zandt (bij Delfzijl)? Deze heette ORINDEK, wat staat of stond voor ‘Orde in de keet’: volgende aflevering. (Odivia betekende ‘ons doel is vrijheid in alles’. In alles? De tennisregels golden in 1927 vast wel in Eenrum – net als in Usquert waar Odit ‘ons doel is tennis’ betekende, jeugdafdeling Tiod ‘tennis is ons doel’. De laatste drie woorden ontstaan uit reeksen eerste letters.)

Nieuwsblad van het Noorden 06.07.1927 (via Delpher)

Over Siemon

Siemon Reker (1950, Uithuizen) was hoogleraar Groninger taal en cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen tot aan zijn emeritaat in 2016. Eerder was hij onder meer streektaalfunctionaris van de Provincie Groningen en actief in de journalistiek (Nieuwsblad van het Noorden, Radio Noord). Publicaties staan onder het kopje C.V.
Dit bericht is geplaatst in Uncategorized. Bookmark de permalink.

1 Reactie naar Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (3)

  1. Willy Vandeweghe schreef:

    Ooit was er in België (Limburg) een voetbalclub genaamd ‘THOR Waterschei’.
    Thor stond oorspronkelijk voor ‘Tot Herstel Onzer Rechten’, als aanklacht tegen de Franstalige overheersing in het mijnbestuur. Onder druk van de Belgische Voetbalbond, die het clubmotto te politiek geladen vond, werd de betekenis van het letterwoord veranderd naar ‘Tot Heil Onzer Ribbenkast’.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.