Observaties en vragen op 8 maart, Wereldvrouwendag. In Oostenrijk is deze week de eerste regeringscoalitie van drie partijen angelobt worden zoals het daar heet. De nieuwe bondskanselier legde een plechtige gelofte af tegenover president Alexander Van der Bellen en daarna gaven alle ministers en staatssecretarissen de president een hand en zeiden daarbij min of meer waarneembaar “Ich gelobe” – ‘ik beloof plechtig’. Bijzonder dat voorvoegseltje ge- in die onderstrepende betekenis. (Vergelijk ook deze bijdrage.)
Wie de politiek in Oostenrijk volgt, heeft kunnen zien hoe dit kabinet onder leiding van Christian Stocker moeilijk tot stand kwam en hoe het misschien wel in de eerste plaats de verdienste was van Van der Bellen dat de drie betrokken partijen over hun schaduw zijn heen gesprongen. Dat is een uitdrukking die ook in Oostenrijk gangbaar is want de president prees hen ervoor met die woorden.
De “ministers en staatssecretarissen” schrijf ik even gewoon zoals wij het in het Nederlands zeggen, maar dat ligt in Duitstalige landen anders, zeker in Oostenrijk. In Duitsland is het waarschijnlijk vergelijkbaar, ik neem aan dat voor de Zwitsers hetzelfde geldt: ze spreken niet van “ministers en staatssecretarissen” maar hebben het eigenlijk standaard over de mannelijke én de vrouwelijke variant, bij voorkeur in de volgorde vrouw-man.**) Op de website van de Oostenrijkse publieke omroep stond onlangs te lezen hoezeer Van der Bellen zelfs de keus van de minister van Justitie heeft beïnvloed: “Insbesondere Bundespräsident Alexander Van der Bellen soll auf einen unabhängigen Justizminister bzw. eine unabhängige Justizministerin gedrängt haben.” (Website ORF 23.02.2025) Ja, die presidenten tegenwoordig, aandringen op een on-afhankelijke minister van Justititie, hetzij man hetzij vrouw!
Na de geslaagde coalitievorming sprak dezelfde Van der Bellen de kijkers toe met deze beginwoorden: “Liebe Österreicherinnen und Österreicher (….), sehr geëhrte Vertreterinnen und Vertreter der Medien. ” **)
Wie eenmaal is opgevallen hoeveel de geslachtelijke aanduidingen in Duitse landen gebruikt worden, kan zich zeker in verkiezingstijd verlustigen in de precisie waarmee vrouwen niet over het hoofd gezien worden: het gaat permanent over Wählerinnen en Wähler, zoals er bij de uitslag van 29 september 2024 ook daar al talloze malen sprake was van Österreicher und Österreicherinnen (inderdaad, soms ook man-vrouw en dat kan betekenisvol zijn).
Begin er niet aan om er aantekening van te maken, je wordt doodgegooid met
Arbeitnehmer und Arbeitnehmerinnen
Besucherinnen und Besucher (én in omgekeerde volgorde)
Bewohnerinnen und Bewohner
Experten und Expertinnen
Kandidatinnen und Kandidaten
Klientinnen und Klienten
Migranten und Migrantinnen (mannen in deze sector voorop?)
Soldaten und Soldatinnen (geeft acht: hij eerst!) ***)
Als de uitslag van de verkiezingen in het Bundesland Wenen over een aantal weken bekend wordt, zal het daar net zo gaan over Wienerinnen und Wiener zoals in Vorarlberg de Bürgerinnen und Bürger bij de stemming van 13.10.2024 talloze malen van Vorarlbergerinnen und Vorarlberger konden horen spreken. ****) Wie van de Kandidatinnen und Kandidaten zouden er allemaal zijn verkozen? Toen een hoge RK-geestelijke in de Stephansdom vroeg in 2025 afscheid nam, ging het telkens over Katholikinnen und Katholiken zoals veel Beobachterinnen und Beobachter met mij moeten hebben geobserveerd.
Voor onze oren is het talig een onafzienbare rij zoals van Busfahrer und Busfahrerinnen (en Busfahrerinnen und Busfahrer) die willen staken, tot leedwezen van Abonnentinnen und Abonnenten die nu niet met dit vervoermiddel zullen kunnen reizen.
De liebe Zuseherinnen und Zuseher van de ORF zal bij dat alles niet ontgaan dat Herbert Kickl (leider van de Oostenrijkse PVV die wél een partij is, de FPÖ) alleen van Wähler en Asylanten spreekt; hij gebruikt géén vrouwelijke vorm daarnaast. Controleer het op de officiële website van de Freiheitlichen. Datzelfde geldt voor de uitingen van Alice Weidel, sterke vrouw van de Duitse AfD. De vrouwelijke variant naast de mannelijke benutten lijkt bijna een gender-kwestie. NB een aanvullende correctie: zie onderaan.
Wie nog-Bundeskanzler Olaf Scholz van Duitsland hoort spreken, die merkt hoe hij het mannelijke meervoud (Genossen, Wähler) tweemaal achtereen zéér rap en nauwelijks gearticuleerd uit zijn mond krijgt – wij weten dan dat het ene van de twee woorden het feminiene Genossinnen of Wählerinnen moet zijn geweest. Dat is geen rechts-politieke of anti-genderkeuze, zo spreekt Scholz. Duitslands president Frank-Walter Steinmeier klinkt niet veel duidelijker.
Via hen komen we afsluitend snel op Donald Trump en komen helemaal ter afsluiting terug in Nederland. Zou de Amerikaanse president niet stiekem graag een keertje het Europese land van zijn voorouders willen bezoeken? En daar John F. Kennedy postuum verslaan met een véél grotere menigte bezoekers dan de 150.000 die deze in 1963 had? Massa is kassa is Trumps adagium! Hij krijgt vooraf les in de taal van Omi und Opi en hoort dan tot zijn schrik dat in het Duits vrouwen altijd óók altijd genoemd worden. Immer!
Dat is even nieuw voor Trump, want de wereld van de Republikeinen wordt door mannen en bij voorkeur in pak gedomineerd. En daar valt geen decreet vanuit de USA tegen uit te vaardigen? Tja, vooruit dan maar. Nee, de vrouwelijke vormen vergeet Donald ook in Duitsland zeker niet! In gedachten horen we hem al repeteren wat hij met veel succes vanaf dat Schöneberger Rathaus zal zeggen, in véél beter Duits dan de Democraat Kennedy dat kon: “Ich bin eind Berliner und Berlinerin!”
Hoe zouden wij in de Nederlandse taal om kunnen gaan met die extra geslachtelijke aanduidingen? Geografische aanduidingen als Nederlanders laten zich niet met Nederlandses, Nederlanderinnen of zoiets aanvullen. Naast mannelijke Groningers vrouwelijke Groningsters? Groningeressen? Goed, als uitzondering hebben we Friezinnen naast Friezen, maar hoe zit het dan bij de inwoonsters van Limburg of Noord-Brabant? Of Drenthe? En niet-geografisch: een ministerse? Een kiezeres? Een vrouwelijke experte? Een huisdokteregge?
Vragen op 8 maart 2025, Wereldvrouwendag.
*) Zuckerl mogelijk vooral naar de paarse kleur van de liberale NEOS, of Ömpel als Oostenrijkse (Ö) variant van het Hoogduitse Ampel. Een blending, zie bijv. deze bijdrage.
**) Het lijkt (ook) wettelijk verplicht. Sinds begin 2024 of eind 2023 wordt in medische reclames voor risico’s en bijwerkingen verwezen naar een Ärztin oder Arzt en naar de Apotheke… Voorheen was dat Arzt oder Apotheker.
***) Heel soms vraag je je af of er woorden zijn waar in het Duits naast de mannelijke géén vrouwelijke vorm van bestaat. Organisatoren wellicht. Niederländer? Gefangenen? Ermittler? Mitglieder? Gäste?
****) Verkort schrijven (en soms met een glottisslag laten hóren) bv. als Bürger:Innen dat kan ook. Zie voor de glottisslag onder andere het stukje over de opgebruimde conducteur.
N.B. Aanvulling 17.03.2025: Ik vind een aanteking van me met een citaat van Herbert Kickl (FPÖ) daterend van 24.10.2024, kort na de verkiezingen: “Wir sind nicht hier um uns selbst zu verwirklichen, wir sind hier im Parlament um das zu verwirklichen, was die Österreicherinnen und Österreicher wünschen.”
