Omtzigt is weg – omwille van hem nog een laatste keer aandacht voor het begrip pertinent. Er is een ongewone relatie tussen impertinent en pertinent. Een impertinente vraag is ‘onfatsoenlijk, brutaal’ maar pertinent is daarvan niet het tegengestelde zoals inhumaan dat bv. wel is van humaan of die vergelijkbare opposities tussen accuraat en inaccuraat, moreel en immoreel, relevant en irrelevant. De geschiedenis van pertinent moet dus wat bijzonder zijn. Uit de oorspronkelijke inhoud ontwikkelde zich ‘relevant’ in verwante talen, daarna ging het bij ons verder. Ik neem aan dat een relevante vraag in de praktijk gelijk kon staan aan een ‘duidelijke’ ja ‘kritische, stellige vraag’. Typisch een woord voor Pieter Omtzigt in zijn oppositionele Kamerjaren bij het CDA en als onafhankelijk lid. Lange jaren heeft pertinent deze inhoud gehad blijkens de Handelingen van de Tweede Kamer.
Het kon dus gaan om pertinente verklaringen, beweringen, toezeggingen maar ook zonder dat er taal in gezelschap voor nodig was kon pertinent voorkomen in “ik heb mij – voorgenomen”, “daarbij gaan zij zoo – te werk, dat” of ook “Het staat er dus pertinent, zonder een enkele nuance”. Kortom: beslist. Pertinent zat zogezegd in de wachtkamer op een reis naar een rol als versterkend bijwoord.
Misschien mag ik bij een grote stap naar de tegenwoordige tijd de hulp inroepen van oud-premier Rutte. Deze corrigeerde zichzelf toen hij sprak op de wekelijkse persconferentie van 16 januari 2015 op deze manier: “Wij evalueren pertinent, of sorry permanent, en steeds weer het precieze bewapeningsniveau wat onze uitvoerende diensten moeten hebben.” Rutte kwam sprekend onderweg naar pertinent het woord permanent tegen en struikelde daar wat over. Het had hem ook met persistent kunnen overkomen; duidelijk is dat woorden met sterkere inhoud en een wat gelijkende vorm invloed gehad kunnen hebben op de betekenisontwikkeling van pertinent.
Dat was al sterk van inhoud, maar het werd in toenemende mate meer en meer gecombineerd met iets wat afgewezen werd, iets negatiefs of ontkennends.
In de laatste drie jaren is pertinent in de Tweede Kamer alleen nog in die context gebruikt, laten we naar de voornaamste gebruiker kijken, Stephan van Baarle (DENK) en een paar gevalletjes van deze grossier aanhalen.
- Wat een pertinente onwaarheid.
- Die pertinente leugen dat zo veel Nederlandse moslims op de PVV gestemd zouden hebben,
- en een minister herhaaldelijk gewoon pertinent weigert erop in te gaan
Het is historisch gezien de moeite waard, te constateren dat Caroline van der Plas (BBB) dezelfde taal spreekt:
- Maar dat is pertinent niet waar.
- (…) hier geen fabeltjes gaan verkondigen, want dat is pertinent niet waar
- alsof wij hen als een baksteen laten vallen, maar dat doen wij pertinent niet.
De draai naar de vaster wordende negatieve connectie van pertinent voltrok zich bij uitstek in de jaren ‘60 van de vorige eeuw. Evert Harmsen – een soort Henk Vermeer van de toenmalige Boerenpartij – hoorde in dat opzicht bij de kopgroep van vroege gebruikers, zie enkele citaten van hem uit 1963:
- dat wij als Boerenpartij pertinente tegenstanders zijn van de ruilverkaveling
- Ik ben ervan overtuigd, dat dit pertinent niet waar is
- (…) en dan is het woord „vrijwillige bedrijfsbeëindiging” pertinent misplaatst.
Achteraf bekeken heeft pertinent een licht andere en vooral rijkere geschiedenis in vergelijking met wat ik er hier en een jaar later in 2018 over opschreef in Dat gezegd hebbend (Assen 2018).
