De Tweede Kamervergadering en wat wij ermee te maken hebben

Als Van Dale een woord of uitdrukking informeel noemt, is het onparlementair om dat of deze te gebruiken. Dat kan mettertijd veranderen: vanaf de flanken begint informeel Nederlands te klinken en daarna verbreidt het zich al dan niet over een groter deel van de Tweede Kamer. Neem nu eergisteren de uit het hoofd gedebiteerde bijdrage van Lilian Marijnissen (SP) bij het Formatiedebat:
• Er gebeurt momenteel helemaal geen zak om de wooncrisis aan te pakken.
• Er gebeurt op dit moment geen zak.
• … ook aan het aanpakken van die ongelijkheid gebeurt geen zak.

Van Dale rangschikt geen zak inderdaad onder niet-fatsoenlijke taal (want het is een verkorting van balzak). Van de kant van de flanken in de Tweede Kamer is het vooral te horen, tegenwoordig allereerst de SP.

Het “andere geluid” dat de SP voor de komende periode aan het eind van Marijnissens bijdrage aankondigde mocht rekenen op een zichtbaar enthousiaste reactie vanaf het voorste bankje van de VVD-fractie. Daar zat Mark Rutte zich er op te verheugen. “Hoe langer het debat duurde, hoe meer collega’s Rutte aan het lachen kreeg – óók Sylvana Simons van BIJ1 en Jesse Klaver van GroenLinks”, schreef de NRC gisteren in een terugblik. Maar wat riep Rutte (“Elke seconde, elke minuut, elke tien minuten en elk uur van mijn tijd (bezig met) het bevorderen van het tot stand brengen van een kabinet”) naar hen of naar Marijnissen? Dat konden we niet horen.

NRC 08.09.2021
Vooroverleg met de voorzitter: maximaal zes vragen en/of opmerkingen

Wat Geert Wilders (PVV) naar de voorzitster riep toen ze hem na het verbruik van het maximale aantal van drie interrupties+vervolgvraag niet opnieuw tot de microfoon toeliet, dat konden we niet horen. Dat werd pas kort daarna publiek toen Mark Rutte (even met voorrang) het woord kreeg en tegen de voorzitster zei: “De heer Wilders riep u voor dit deel van de Kamer duidelijk hoorbaar toe: corruptie.” Dankzij de interruptie van de VVD-fractieleider kwam het in de Handelingen. Wij konden het niet horen en ook de stenografen zitten er niet op hun vanouds vertrouwde plek op de neus bij. (Vergelijk een van de eerdere stukken hierover.)

Volgens het verslag van de NRC zei Rutte net voordat zijn wolkgenoot Wopke Hoekstra (CDA) naar het spreekgestoelte liep: “Dan nu een mooie toespraak over nieuw leiderschap.” Hoe heeft de NRC dat gehoord? Op de perstribune? Het staat niet in de ongecorrigeerde weergave van de vergadering.

Ik had gehoopt dat de stenografen in dat nieuwe, tijdelijke onderkomen van de Kamer aan B67 (dat toch een beetje DDR aandoet) weer namens ons allemaal en ten behoeve van de geschiedenis in de centrale driehoek van Presidium, Vak-K en interruptiemicrofoons gepositioneerd zouden zijn. Als dat het geval was geweest, zouden we vollediger deelgenoot zijn geweest van het Formatiedebat dan nu het geval was. Hoe meer grappen Rutte daar in de plenaire zaal maakt (nog eens: “Elke seconde, elke minuut, elke tien minuten en elk uur van mijn tijd (bezig met) het bevorderen van het tot stand brengen van een kabinet”), des te groter is het belang om zijn humor rechtstreeks te kunnen volgen en daarom moet die akelig lege driehoek daar in het centrum weer gewoon gevuld worden door onze verslagleggers.
Hebben geïnteresseerde burgers daar geen zak (zoals de SP graag zegt) mee te maken?
Geen bal? (in de woorden van Van Haga, Wilders)
Geen snars? (Renske Leijten)
Geen moer? (staatssecretaris Blokhuis)
Het zijn openbare vergaderingen en dus hebben we daar álle zak mee te maken, álle bal, álle snars, álle moer.

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (17, slot)

Het is de dag na het weekend waarin ik van vaccinazipaspoort hoorde en van priktatuur, -we sluiten een serie af. Toen ik op “de krant” werkte – het Nieuwsblad van het Noorden, rond 1974 – hoorde ik dat de redactionele collega Guus Visscher het was geweest die het woord alcomobilist had gecreëerd: type A*b met een gedeelde o in alcohol en automobilist. Op de redactie, waar zeker veel taalgevoel bestond en ook gevoel voor taalregels waaraan men zich moest houden, was belangrijker dat dit iets was wat betrekkelijk makkelijk in een kop paste en direct duidelijk was ook. Later las ik dat er kritiek kwam op het gebruik van dat woord in de krant, dat wil zeggen totdat Van Dale het via opneming had afgezegend. Zou Visscher – taalsmeedsels heb je overal – inspiratie hebben opgedaan in Duitsland? Daar kennen ze de Alkolenker, een veel minder fraaie samentrekking van Alkohol + Lenker. Type ABb.

Bekende namen van bedrijven en producten zijn niet zelden taalsmeedsels, meer of minder doorzichtig. Dat Teleac iets met televisie is en academisch (een term die in de loop van de jaren ‘60 van de vorige eeuw ook extern democratiseerde, meer en meer gebruikt werd), ach dat is zichtbaar. Tango? Moet wel een spelletje zijn waarin tank and go gemixt zijn tot het curieuze type ABbCc, zoals bij Sandd minder geslaagd en even zeldzaam sort and deliver (type ABbC). Nee, dan is Deliveroo verrassender door het echo van de Engelse kangaroo aan het eind. Swatch is natuurlijk Swiss+watch, Motown motor+town.
Toch laat een bekende naam zich niet altijd direct kennen: hoe vaak het in media vermeld mag staan, ik was verrast bij de ontdekking dat de Febo terugging op (een banketbakkerij in) de Ferdinand Bolstraat. Hero is in 1914 ontstaan uit de beginletters van Henkell en Roth, de heldhaftige oprichters van de frisdrank en andere zoetigheden makende fabriek. Johan Schreur begon een veertig jaar geleden in Losser met salades te produceren. Johma noemde hij het, een samensmeedsel van zijn eigen voornaam en die van zijn vrouw, Maria. Stimorol is een samentrekking van de Deense woorden voor Stimulerend en Oraal, kauwgum sinds 1956.

Het verhaal van de Elstar (ze zijn er weer) vind ik fraaier. De ontwikkelaar van deze lekkere appel was Arie Schaap uit Elst. Eerst werd gekozen voor de naam Elstarie (een optelling van plaatsnaam en voornaam, type AaBb), maar dat werd verkort tot een vertegenwoordiger van het type AaB: Elstar. Nu moet je de geschiedenis maar net weten en lijkt het alsof het een topproduct is uit Elst – en dat is het wat mij betreft ook als het elders aan de boom groeit.

Elstar in Bedum (S.R.)

We hebben in de afgelopen zomerweken in deze serie geplukt uit de ongelofelijk rijke boomgaard die er is in de sfeer van dit soort bewust ontwikkelde namen en andere woorden. Groene, rijpe en rotte appels.Ter afsluiting deze opsomming van de tegengekomen types plus hun aflevering in de serie. Opsomming klinkt stelliger dan het is: het is een poging tot het greep krijgen op een beperkt en toch gevarieerd type woordvorming. Een praktisch voordeel bij onderstaande lijst is dat zicht ontstaat op zeldzamer en gewonere vormen van deze samentrekkingen.

• A*b bumor (4), Monaloog (7), Jessias (7), Beerschot (9), Cordinië (9), Limbabwe (9), politainment (10), Rehakles (10), mütend (10), slipper (10), elephone (11), chillaxen (12), muskathlon (13), Klomentum (15), Joementum (15), televangelicals (15), Jodias (16), alcomobilist (17)
• A*B Jongemens (9)
• A*Bb Grexit in het Engels (4), Farizegers (7), Gruworecht (9), Besserwessi (10), Mobfer (12), myth (15)
• A*Bb*c Jelskeline (7)
• A1*b belfie (6), felfie (6), Morderney (10), Keineken (10), Teuro (10), Bollywood e.a. (10), Drentenieren (10), Doosendaal (10), Muppets (15) “voordringer
• A1Bb Mopfer (12)
• A1Bc Loxbridge (9), Doxbridge (9) “voordringer
• A2B2 Juso (5), Tabu (5), Bühü (12), Hero (17) “Duits, sc. met open lettergrepen”
• A2B2C2 Haribo (5) “Duits sc. met open lettergrepen”
• Aa*b Selfini (6), shelfie (6), zwerfie (6), Robot (7), manterrupting (8), Rotfunk (10), wonkey (10), Ostalgie (11), Ollywood (11), Angster (12), Blindine (12)
• Aa*Bb Covidiots (1), Aquaway (4), Blaxit (4), Marx (Rutte) (7), Robot (Jetten) (7), manterrupting (8)
• AaB Elstar (17)
• Aab pingdemic (5), mansplaining (8), Meerethon (13), Hunterghazi (15), gerrymander (15), Jodias (16), Deliveroo (17)
• AaBb Elstarie (17)
• AB buma (3), Cineac (5), Mora (5), Wibra (5), Evenscherp (7), Monie (9), ALDI (10), Verdroffenheit (10), Stiko (10), Groko (10), Mexicali (15), Teleac (17), Febo (17), Hero (17), Johma (17)
• Ab Quantore (4), Zebra (5), stemfie (6), brelfie (6), Zwalk (9), Oxbridge (9), smexy (12), Doodle (12), Monne (12), Mugel (12), gool (12), geldmaat (14), Javanka (15), Calexico (15),
• AB, ABC en ABCD SP, VVD, PvdA (4) “letterreeks” (veelal A1B1 etc.)
• ABb Brexit in het Nederlands (2,4), Brexodus (4), Alkolenker (17), Motown (17), Swatch (17)
• A*Bba en A*Ba renuveren (14), Panoorama (14), belubberen (16), Judias (16 2e vervolg) “indringer
• ABbc Azubi (10)
• ABbC Sandd (17)
• ABbCc Tango (17)
• ABbCcD Orindek (4)
• ABC Covid (1), Wuhan (1), BUMA (3), PEN (4) soms “woord geworden letterreeks” (vgl. Amerikaanse gevallen als POTUS, SCOTUS, FLOTUS, MAGA, RINO 15)
• ABc Flutland (9)
• AbC Kreikerfeest (9)
• Abc Meerodebeek (9)
• ABCc Trexit (2, 4)
• ABCD WERV (9)
• ABCDe Pakistan (9)

P.S. En nu het proefschrift van Camiel Hamans waarover het even ging in aflevering 5 – dat vraagt even studie. Heb geduld, lezer.

 

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Hoe komt een eindverslag van een informateur tot stand?

Excuus! In een tweet schreef ik dat het na drie stukken (alle drie in één aflevering 16 in de serie over taalsmeedsels) welletjes was voor vandaag, maar toen had ik het Eindverslag van informateur Hamer nog niet gezien. Twee fragmentjes:

Ik zocht op nader en vroeg me af: gebruiken kabinetsinformateurs copy + paste? En is er geen ambtelijk secretariaat dat zulke foutjes even voorkomt? Op zowel p. 2 als op p. 7 staat “nader te vast te stellen combinatie”.

Geplaatst in Uncategorized | 1 reactie

Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (16 tweede vervolg)

Serieus, voor dit vervolgstukje ben ik van plan geweest in Gemert rond te kijken. Het belangrijkste probleem is de afstand: vanuit Groningen ben je ruim 4 uur OV’end onderweg. Maar zelfs als je eenmaal in ‘s-Hertogenbosch of Eindhoven of Helmond bent met de trein, dan is er altijd nog het laatste stuk met de bus en dat maakt dat je ook in Brabant nog zeker een uur moet reizen. Gemert ligt als belangrijke plaats (15000 inwoners, een derde-divisieclub zondagvoetbal rijk) ook nu relatief geïsoleerd – de vraag zou kunnen zijn of dat een rol speelt in de geschiedenis van voorname Gemertenaren als Harrie Verkampen (zie aflevering 16 en het eerste vervolg daarop). Graag had ik willen zien hoe het plaatselijke Kasteel eruit ziet, de afwisseling van historische boerderijen en daar voor in de plaats gekomen moderne villa’s. Het Boerenbondmuseum en het borstbeeld van Harrie Verkampen daar.*) En Gimmert rúiken ook.

Wie de Brabantse kranten volgt in de afgelopen tientallen jaren (het Eindhovens Dagblad voorop, blader door wat LexisNexis te bieden heeft, nu onder de naam NexisUni) die ziet tot voor enkele jaren terug een stroom van kleinere berichten en grotere verhalen over de man van het radiospotje in 1998, het jaar na het uitbreken van de varkenspest die Verkampen ook bovenregionaal op de barricaden bracht. Actievoerder, strijdend tegen de mestregels en die actief boycottend terwijl hij wethouder was. Uit alle meer Oost-Brabantse teksten blijkt hoezeer voor Verkampen de regelgeving iets was wat acceptabel was, zolang je er geen last van had. Was dat het geval, dan was nogal eens iets geoorloofd om een gewenst doel toch te bereiken. Dat ging ver, er volgde uiteindelijk een zeer kritisch rapport van het Bureau Integriteit Nederlandse Gemeenten (BING) waarin Verkampen centraal stond en hij werd door de Bossche rechtbank veroordeeld voor valsheid in geschrifte. Welke valsheid? In een brief verklaren als wethouder dat een bedrijf een gemeentelijke bouwvergunning had ontvangen terwijl dat niet het geval was. Maar ja, anders zou de firma Nesco een subsidie mislopen…. Taakstraf? Dan maar buxussen snoeien in een kloostertuin. BING en Justitie bezorgden hem in Gemert-Bakel alleen maar meer populariteit: op plek 50 als lijstduwer kreeg hij bij de gemeentelijke verkiezingen van 2014 méer stemmen dan Verkampens opvolger, lijsttrekster Inge van Dijk. [De laatste kwam in maart 2021 uit het niets via de vierde plek op de CDA-lijst de Tweede Kamer binnen. Ze zou zelfs derde geworden zijn achter Wopke Hoekstra en Pieter Omtzigt, maar het zittende Kamerlid Anne Kuik werd door Groningen “omhooggestemd”. Al voordat ze Brabants CDA-voorzitter werd kondigde ze in 2015 in het Eindhovens Dagblad aan: “We missen authentieke Brabanders in de landelijke politiek.”]

Verkampen werd ziek; hij nam enkele jaren geleden afscheid na ongeveer een halve eeuw onafgebroken lokale activiteit vooral in het bestuur als raadslid en wethouder. Onbetwiste onderkoning in de Oost-Brabantse wereld van de fokkers van varkens, nertsen en geiten. In juli verscheen met zijn medewerking Kumt goewd. Portret van Harrie Verkampen, markant plattelandsbestuurder. Het is van de hand van Casper Kalb en Janine Rechters: beiden hebben onder wethouder Verkampen gewerkt bij Ruimtelijke Ordening.

Verkrijgbaar via https://www.heemkundekringgemert.nl/


De varkenspest brak uit in de tijd dat Van Aartsen landbouwminister was (1997) en Verkampen zegt in het boek dat deze de zaak heeft “gecriminaliseerd”. In plaats van controles uitvoeren had er ingeënt moeten worden – Van Aartsen, zegt hij, “moest dat steeds toegeven. Maar hij verbloemde zijn eigen fouten door bewust halve waarheden en hele leugens naar buiten te brengen.”
Verkampen (p. 114): “Ik heb duidelijk gemaakt dat het een ‘Judias’ was, daar heb ik een spotje van laten maken op Omroep Brabant. Nou, toen was er paniek in de tent! Iedereen werd onder druk gezet. Iedereen kreeg op z’n donder. Dat was een grens over. Toen was ik op een gegeven moment te fanatiek. Er waren zoveel mensen écht boos, mensen konden witheet worden als ze Van Aartsen zagen. Van Aartsen was houterig en eigenwijs, ik ben nie hèndeg op mensen boos maar op hem wel. Dat is ook nooit meer goed gekomen.”

Als ik het woord boerenslim weer eens hoor of lees, dan kan het nauwelijks anders of ik zal aan Harrie Verkampen denken. In Kumt goewd wordt bericht (171-172) hoe hij eens uithaalde naar een collega-raadslid en deze “een onderkruiper” noemde, “nog erger dan een NSB’er in oorlogstijd”. Daarop aangevallen reageerde Verkampen: “Maar ik heb nooit gezegd dat hij een NSB’er is.” De auteurs beamen dat dit strikt genomen inderdaad niet zo was.

Ik kan niet nalaten erop te wijzen dat er in het boek ineens de blending Judias gebruikt wordt (zie opnieuw aflevering 16), voorheen is er in de media telkens sprake van Jodias. Verbazend.

*) Op p. 248 van het verderop aangehaalde Kumt goewd, Portret van Harrie Verkampen staat een afbeelding van zijn afscheid uit de politiek, in dat Boerenbondmuseum. Achter hem zien we (meen ik, het staat er niet bij) het oud-Kamerlid Ger Koopmans (CDA) met andere bezoekers op de receptie in gesprek. Koopmans moet dan nog Gedeputeerde geweest zijn in Limburg.

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (16 vervolg)

Er zou veel over te zeggen zijn, schreef oud-minister Jozias van Aartsen in reactie op de vraag wat hij van dat Oost-Brabantse CDA-radiospotje van 1998 vond. Wat belangrijker is: “Ik heb er iig nooit van gehoord.”

Jozias van Aartsen (Google-afbeeldingen)


We vervolgen dit antwoord per mail enkele dagen later met een telefoongesprek. *)
Van Aartsen zegt, niet geraakt te zijn door dat “Jodias” van Harrie Verkampen, een bekende criticus van en voor Van Aartsen. Zijn ministerschap op Landbouw noemt hij “vakmatig bezien een intensieve en mooie crisisperiode”. Barre kritiek, zegt hij, hoort bij het vak. Je kletst er niet over dat je bedreigingen krijgt. Het kan gebeuren, zie het eerder als een compliment. Hier geldt het bekende gezegde, dat je uit de keuken moet blijven als je niet tegen de hitte kunt. Zijn Duitse Landbouw-collega lag ook onder vuur en werd op een demonstratie door een rot ei geraakt. Toen hij na afloop met de dader sprak, zei deze tegen de Herr Minister: “Sie müssen das nicht persönlich nehmen!”
Dat juist hem de kritiek gold, verklaart Van Aartsen vanuit Paars: er was voor het eerst een kabinet zonder het CDA en daarmee was de logische verbinding verdwenen die de boeren hadden met de centrale overheid. Hij stelde maatregelen voor “omdat ik er absoluut van overtuigd was dat we het probleem van de mest, van de verzuring van de bodem moesten aanpakken. Ik ben er net zo van overtuigd dat de boodschap ‘we moeten bewegen’ bij de boeren zal gaan landen.”

“Jood van Aartsen” hoorde bij de scheldwoorden die hij destijds naar zijn hoofd geslingerd kreeg, “terwijl ik helemaal geen Jood ben, maar wel zeer geïnteresseerd in de joodse cultuur en deze bewonder”. In dat opzicht is Jodias een samentrekking van Jood+Jozias die voor de hand ligt.
Dat de digitale structuur in 1998 minder ver ontwikkeld was dan tegenwoordig, kan verklaren waarom de kwestie van het radiospotje toen zelfs in de hitte van de Tweede Kamerverkiezingen niet tot Den Haag doordrong en in elk geval niet tot Van Aartsen zelf. De VVD zat destijds niet in de raad van de gemeente Gemert-Bakel waar Verkampen wethouder was, maar de plaatselijke partij deed wel een oproep, zie het Eindhovens Dagblad van 8 mei 1998:

“De VVD-afdeling Gemert-Bakel vindt dat de Gemertse CDA-wethouder Harrie Verkampen zich als lokaal bestuurder moet terugtrekken. Het afdelingsbestuur van de VVD schrijft dat in een open brief aan de plaatselijke politieke partijen. Het bestuur vindt het ontoelaatbaar dat Verkampen ‘een bewuste aanval op de persoon’ van minister Van Aartsen heeft gedaan. Verkampen maakte op persoonlijke titel een reclamespotje voor enkele regionale omroepen, waarin hij in het kader van de verkiezingsstrijd opriep Nederland te bevrijden van landbouwminister Van Aartsen. Verkampen liet het verkiezingsspotje zelf uit de ether halen, nadat hij er door diverse mensen op was gewezen dat ze zich eraan stoorden.

Mensen wezen hem erop, dat ze op 4 en 5 mei – dodenherdenking en bevrijdingsdag – de vergelijking met de bevrijding van Nederland misplaatst vonden. Verkampen erkende zijn fout en trok het spotje in. Maar van zijn kritiek op Van Aartsen nam hij geen woord terug. Hij noemde de minister Jodias – een samentrekking van Van Aartsens voornaam Jozias en van Judas de verrader. De VVD-afdeling Gemert-Bakel noemt deze persoonlijk aanval ‘kwalijk’. “Het gaat kennelijk niet meer om de zaak zelf en de maatschappelijk acceptatie van de herstructurering van de varkenshouderij, maar om een bewuste aanval op de persoon van de minister. Zelfs termen als ‘belazeren’, ‘misdadig’ en het gebruiken van de bevrijdingsdaggedachte schuwt hij niet. Zelfs zijn eigen partij wordt hiermee in verlegenheid gebracht”, aldus het VVD-afdelingsbestuur in de brief aan de politieke partijen in Gemert-Bakel.

“Een wethouder die als actievoerder enerzijds burgerlijke ongehoorzaamheid predikt door zijn mestboycot en anderzijds als bestuurder onverbiddelijke gehoorzaamheid eist van de inwoners, verliest zijn geloofwaardigheid”, aldus de briefschrijvers. Ze wijzen er ook op dat Verkampen bij het ophangen van verkiezingsborden de voorgeschreven hoogte aan zijn laars lapte. “Wij vinden dat Harrie de consequenties onder ogen moet zien en tot de conclusie moet komen om zich terug te trekken als lokale bestuurder. Ook vinden wij dat de plaatselijke politiek en zeker het lokale CDA het optreden van Harrie aan de kaak moet stellen en zich moet afvragen of Harrie nog wel in het college en als raadslid te handhaven is”, schrijft de Gemerts-Bakelse VVD, die zelf geen deel uitmaakt van de gemeenteraad.” Tot zover het Eindhovens Dagblad.

De volgende dag reageert Verkampen via dezelfde krant: hij is niet onder de indruk van de VVD-oproep. “Verkampen (…) voelt zich in zijn gelijk gesterkt door de verkiezingsuitslag. Harrie Verkampen adviseerde de kiezers een voorkeurstem uit te brengen op de CDA-kandidaten Theo Meijer en Annie Schreijer. De twee CDA-leden zouden zich in de Tweede Kamer sterk willen maken voor een ander landbouwbeleid dan dat van VVD-minister Jozias van Aartsen. Verkampen riep in een omstreden radiospotje op ‘Nederland te bevrijden van landbouwminister Jodias van Aartsen’, waarbij de voornaam Jodias een verwijzing was naar de verrader Judas.”

Telkens wanneer “Jodias” in het ED genoemd wordt, wordt de link met Judas gelegd – ik schrijf nogmaals dat dit een onmogelijke samentrekking is, Jood + Jozias is de enige oplossing van dit taalsmeedsel.

(Later vandaag de eerder deze zomer verschenen biografie van Harrie Verkampen en wat daarin over de affaire van 1998 gezegd wordt.)

*) Ik bedank Johan van Merriënboer (Nijmegen) voor zijn rol als verbindingsofficier tussen Van Aartsen en mij. Mijn dank is daarom groot omdat een rechtstreeks contact met vroeger actieve politici door de bescherming van persoonsgegevens tegenwoordig voor buitenstaanders uiterst lastig is. Dat is begrijpelijk. Tegelijkertijd zou ik wensen (een suggestie voor de voorzitter) dat er een Binnenhofs adres bestond, waar post naartoe gemaild kan worden en vanwaar dit naar een opgegeven oud-Kamerlid wordt doorgestuurd. Dit oud-Lid kan vervolgens reageren of negeren.

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (16)

• Marcel van Dam (PvdA) was niet bang om er in de Tweede Kamer met gestrekt been in te gaan.*) Kijk naar wat NRC Handelsblad schreef op 13.10.1983: hij gebruikte een nieuw woord (taalsmeedsel!) om premier Lubbers vanuit de oppositie aan te vallen in verband met diens terminologie, waarbij er naast “sociale minima” ineens ook “echte minima” ontstonden. Van Dam zei dat de minister-president hiermee mensen belubberde. Het werkwoord belubberen dat Van Dam gebruikte was een combinatie van belazeren en lubben dat onder meer ‘figuurlijk bedriegen’ (Van Dale) betekent. Hier hebben we een voorbeeld van het vrij zeldzame type ABba, dat we eerder het indringer-type noemden – in dit geval is lubben in het langere woord belazeren gedrongen. De bedoeling was uiteraard dat daarmee gelijkenis ontstond met de naam Lubber(s). [In een verdediging van zijn CDA-partijgenoot sprak fractievoorzitter Bert de Vries vervolgens van het van-dammen van uitkeringstrekkers bij het PvdA-alternatief van een voorgestelde korting. Dat nieuwe werkwoord moet bijna letterlijk als vloeken gevoeld zijn in het meer behoudende deel van het CDA c.a.]

(via delpher.nl)

Een jaar later leidde het werkwoord belubberen nog tot beschouwingen (zoals de vraag of het in Van Dale moest worden opgenomen en dat de betekenis feitelijk ‘niet de hele waarheid vertellen’ luidde). Het mag Lubbers geraakt hebben, succesvol is het woord niet geworden. In zijn Persoonlijke herinneringen van 2018 rept Lubbers er niet van, hij heeft het dood gezwegen.

• Bij de Kamerverkiezingen van 1998 is de varkenswet die Jozias van Aartsen (VVD-minister van Landbouw in Kok-I) had ingediend een opvallende kwestie: boeren komen in actie tegen de voorgenomen reductie van de veestapel. Van Aartsens opvolger in Kok-II wordt Hayo Apotheker (D66), die spoedig geconfronteerd wordt met een juridische overwinning van de boeren die daarmee via de rechter vooral tijd kopen. Voor een nieuwe wet krijgt de nieuwe minister geen steun in het kabinet wegens de gevreesde kosten. Apotheker stapte daarom al na 10 maanden ministerschap op en werd opgevolgd door Laurens-Jan Brinkhorst.
Bij de verkiezingscampagne van het voorjaar van 1998 was de Oost-Brabantse CDA-wethouder Harrie Verkampen opgevallen. Die gebeurtenis wordt niet aangehaald in het stuk dat in 2017 op de website van Omroep Brabant verscheen ter gelegenheid van het naderende afscheid van dit regionale CDA-kopstuk na een periode van 44 jaar politieke activiteit. Het Eindhovens Dagblad van 06.05.1998 berichtte er destijds dit over, op de dag van de verkiezingen:


GEMERT “De CDA-boerenvoorman Harrie Verkampen, wethouder in Gemert-Bakel, heeft een reclamespotje op de radio waarin hij oproept om Nederland te bevrijden van minister Van Aartsen, ingetrokken. Hij had niet verwacht dat mensen op de dag van de dodenherdenking en op 5 mei de bevrijding van Van Aartsen zouden gaan vergelijken met de bevrijding van ons land in 1945. Maar dat deden ze wel. Toen hij daarover een paar reacties had gekregen, heeft Verkampen het radiospotje uit de ether laten halen. Het spotje is te horen geweest op de regionale zenders in Brabant, Limburg, Overijssel en Utrecht en op de lokale zender in Gemert. “Ik ben fout geweest”, bekent Verkampen ruiterlijk. “Ik heb niet goed opgelet. We hadden in het weekeinde reclame op de radio willen maken, maar zaterdag en zondag was daarvoor geen ruimte meer.

Harrie Verkampen (CDA) (van website Omroep Brabant)

Het spotje is vrijdag voor het eerst uitgezonden en toen heb ik geen reactie gehad. Ook in het weekeinde heb ik niets gehoord. Maandag is het herhaald. Ik kreeg al gauw drie telefoontjes achter elkaar van mensen die verband legden met de bevrijding.” In het radiospotje wordt de luisteraars opgeroepen niet te stemmen op Jodias van Aartsen. Jodias is een samentrekking van de voornaam Jozias van de minister en van Judas de verrader. “Ik meen het echt, Van Aartsen heeft ons belazerd. Hij is een verrader. Maar dat heb ik niet in verband willen brengen met oorlogsverraders. Boeren voelen zich door Van Aartsen in hun bedrijf, in hun levenswerk geschaad. Daarvan willen ze bevrijd worden.” Verkampen heeft over de radioreclame geen contact gehad met zijn partij. Bij het CDA is het toegestaan dat kandidaten voor de kamerverkiezingen zelfstandig propaganda voeren.”
In dezelfde krant wordt op 7 mei 1998 in verband met de affaire gesproken van een “naamsgrapje”, op 9 mei wordt de eerder gegeven verklaring herhaald: “waarbij de voornaam Jodias een verwijzing was naar de verrader Judas”.

Ik heb geen andere media gevonden die van Jodias van Aartsen gerept hebben en de affaire moet dus tot de regio beperkt zijn gebleven. De vraag is allereerst of wat in 1998 zo beperkt kon blijven ook in 2021 nog zó weinig de aandacht zou trekken. Maar in het kader van deze zomerserie is de volgende vraag van meer belang: tot welk type moeten we het taalsmeedsel Jodias rekenen? Ofwel, hoe is Judas gemengd met Jozias? Judas + Jozias zou een onmogelijk type hebben opgeleverd. Een normale blending zou Judias kunnen zijn geweest of een iets minder duidelijke optelsom Juzias. Ook het binnendringen zoals in belubberen is hier uitgesloten.
Nu gekozen is voor de variant Jodias is het onmogelijk om een andere oplossing te kiezen dan een blending van Jood + Jozias (type A*b) en Judas geheel te vergeten. Wat in 1998 een storm in een glas water bleef, zou in het andere tijdperk van 2021 zonder twijfel tot een grotere zaak zijn uitgegroeid: Judas als afleidingsmanoeuvre voor Jood zou de zaak een nog antisemitischer wending hebben gegeven met alle daar aan gekoppelde mediale gevolgen.

*) Met dank aan Mark Kranenburg die mijn geheugen opfriste.

(Later vandaag de reactie van Jozias van Aartsen op de verbasterde variant Jodias: wat wist hij, hoe stond hij ertegenover?)

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen

Een zomerserie over ‘taalsmeedsels’, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (15)

Aandacht voor de vele voorbeelden van samentrekkingen c.a. in het Duits (zie onder andere aflevering 10 en aflevering 12) verplicht bijna om ook nog eenmaal in het bijzonder naar het Engelse taalgebied te kijken, dat van de VS. Misschien is het door het volumineuze van het geluid geweest dat dit soort taal me vooral is opgevallen ten tijde van POTUS Donald Trump en diens MAGA-beweringen. POTUS (let op de kapitalen) is de afkorting van de vigerende President Of The United States. Trump werd dat onder de (niet geheel originele) leuze Make America Great Again: MAGA. Allemaal van het type ABC. Wat dat streven ook behelsde, zijn helpers waren de Republikeinen met als nummer 1 de VPOTUS Mike Pence. Nu ja, helpers, met uitzondering van de RINO’s het scheldwoord voor de beesten die Republican In Name Only zijn. Ja, Trump houdt van beledigen en schelden, er is een hele website bij de New York Times aan gewijd. Vooral woordspelingen met namen scoorden bij hem hoog toen Trump nog mocht twitteren.

Trump-beledigingen verzameld door New York Times

Voor een deel is het typische taal uit de sector waar we het hier deze zomer over hebben, ook al is het zeker niet specifiek voor Trump c.s. Ook zonder Potus Trump bestaan SCOTUS en FLOTUS, het Hooggerechtshof en de First Lady van Amerika. En ook zonder Trump wordt in de USA-politiek graag het slot van het woord momentum gebruikt om iets actueel-spannends uit te drukken. Tijdens de kandidaatstellingstijd in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2019/2020, dat wil zeggen bij de Democraten, werd er bij een eerste goede uitslag van een voorverkiezing uit de sfeer van Amy Klobuchar gesproken van een Klomentum. Bij Super Tuesday (van 3 maart 2020) viel de aanduiding Joemomentum door de scores van Joe Biden. In Klo– en Joe– klinkt de vocaal van het oorspronkelijke mo– van momentum door: het zijn dus woorden met een sterretje.

Vanuit Republikeinse hoek werd Bidens zoon Hunter een aanvalsobject toen pa succesvol bleek, onder meer blijkend uit de taal: Hunterghazi was het (zogenaamd) betekenisvolle etiket in die strijd. Het slot van het woord is het einde van Benghazi, de plek van een Islamitische aanval op het Amerikaanse consulaat daar in 2012, toen Hillary Clinton minister van Buitenlandse Zaken was. De vraag was of er voldoende militaire steun geregeld was en het verwijt (van de zijde van de Republikeinen) aan haar dat dit niet het geval was. Daarmee werd het woorddeeltje -ghazi een politiek negatief slotstukje.

WP 23.09.2020 (Deeltje uit opinie-artikel van Greg Sargent en Paul Waldman.)

Amerika, het land van televangelicals (television + evangelical) maar ook van de Muppets = marionettes + puppets. Het was althans ten tijde van Trumps presidentschap een poosje ook het land van Javanka = Jared + Ivanka (Kushner). Het is al veel langer het land waar op allerlei grenzen tussen staten geografische mix-aanduidingen voorkomen van het voorbeeld Calexico en Mexicali, plaatsen waarmee zowel de band met Californië als de nabijheid van Mexico uitgedrukt staat. Let op: twee verschillende typen, Ab versus AB.

Politiek veel interessanter – én akeliger – is de kwestie van de Gerrymandering: Gouverneur Elbridge Gerry van Massachusetts tekende in 1812 een wet waarmee de verkiezingsgrenzen in de regio Boston zó getekend werden dat dat voor zijn eigen partij zeer voordelig uitpakte. De vorm van de grenzen deed denken aan een mythologische salamander, vandaar gerry-mander. Type Aab.

Is er zoiets als het kortste taalsmeedsel? Nemen we als voorbeeld van kortheid deze Engelse humor waarbij gevraagd wordt naar de inhoud van het begrip ‘mythe’: “What is a myth?” Het komische antwoord is dat een mythe “a female moth” is. Voor het goede begrip moeten we de woorden miss + moth bij elkaar optellen. Voor een beetje lispelend persoon is het resultaat mith, klinkend als “myth”. Dit is ook naar de letter een korte uitkomst waarbij met A begonnen wordt (miss) maar dat wordt snel verdrongen door B, het woord moth. A*Bb is de typering van de oplossing van dit komische raadseltje.

Still going strong.

We varen nu echt de havenmond binnen en op het laatst wordt het nog even binnenlands politiek spannend: vol verwachting afkoersen op de voorlaatste aflevering.

Geplaatst in Uncategorized | Een reactie plaatsen